Donald Trump Mojtaba Khamenei
Trump wants ‘guarantee’ on Iran’s nuclear program | અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે (Donald Trump) શુક્રવારે એક અત્યંત મહત્વનું અને ચોંકાવનારું નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે જો તેહરાન (Tehran) તરફથી કોઈ ‘વાસ્તવિક’ ગેરંટી (Guarantee) આપવામાં આવે, તો તેઓ ઈરાનના વિવાદિત પરમાણુ કાર્યક્રમના મુખ્ય હિસ્સા સમાન યુરેનિયમ સંવર્ધન (Uranium Enrichment) પ્રક્રિયાને 20 વર્ષ માટે સ્થગિત રાખવાની દરખાસ્ત સ્વીકારવા તૈયાર છે.
ટ્રમ્પનું આ નિવેદન તેમના અગાઉના કડક વલણથી તદ્દન વિપરીત છે, જેમાં તેઓ સતત એવી માગણી કરી રહ્યા હતા કે ઈરાન તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ કાયમી ધોરણે બંધ કરે. આ અગાઉ તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે તેઓ ઈરાનને ક્યારેય પરમાણુ હથિયાર મેળવવા નહીં દે.
ટ્રમ્પે આ ટિપ્પણી ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ (Xi Jinping) સાથેની 2 દિવસની હાઈ-પ્રોફાઈલ સમિટ (Summit) પૂરી કરીને ચીનથી પરત ફરતી વખતે એરફોર્સ વન (Air Force One) વિમાનમાં પત્રકારો સાથેની વાતચીત દરમિયાન કરી હતી. જ્યારે પત્રકારોએ તેમને પૂછ્યું કે, “શું તમે ઈરાનની નવીનતમ દરખાસ્તને ફગાવી દીધી છે?” ત્યારે ટ્રમ્પે લાક્ષણિક શૈલીમાં જવાબ આપ્યો, “મેં તેને જોઈ હતી, અને જો મને કોઈ પ્રસ્તાવનું પહેલું વાક્ય જ ન ગમે, તો હું તેને સીધો કચરાપેટીમાં ફેંકી દઉં છું.”
જ્યારે પત્રકારોએ વધુ દબાણ કરીને પૂછ્યું કે તે પહેલા વાક્યમાં એવું શું લખ્યું હતું, ત્યારે ટ્રમ્પે કહ્યું, “તે એક અસ્વીકાર્ય વાક્ય હતું, કારણ કે તેઓ સંપૂર્ણપણે પરમાણુ મુક્ત થવા માટે સંમત થયા નથી. અને જો તેમની દરખાસ્તમાં કોઈપણ સ્વરૂપે પરમાણુ પ્રવૃત્તિનો ઉલ્લેખ હશે, તો હું બાકીનો પ્રસ્તાવ વાંચતો જ નથી.”
આ સાંભળીને પત્રકારે વચમાં જ ટોકતા પૂછ્યું, “તો શું તમારા માટે 20 વર્ષ પૂરતા નથી? શું તે કાયમી જ હોવું જોઈએ?” ત્યારે ટ્રમ્પે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું, “ના, 20 વર્ષ પૂરતા છે, પરંતુ તેમની તરફથી મળનારી ગેરંટીનું સ્તર મજબૂત હોવું જોઈએ. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, તે વાસ્તવિક 20 વર્ષ હોવા જોઈએ.”
પરમાણુ કચરો અને ટેકનોલોજીનો વિવાદ
વાતચીત દરમિયાન પ્રમુખ ટ્રમ્પે ઈરાનની નવી દલીલો સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. ઈરાને તાજેતરમાં જણાવ્યું છે કે તેઓ તેમના ભૂગર્ભ મથકોમાં રહેલો 440 કિલોગ્રામ અત્યંત સંવર્ધિત યુરેનિયમનો જથ્થો અથવા પરમાણુ કચરો (Nuclear Dust) હટાવી શકે તેમ નથી.
ઈરાનનું કહેવું છે કે તેમની પાસે આ કચરો હટાવવા માટે પૂરતી ટેકનોલોજી (Technology) કે તે પ્રકારના વિશેષ ટ્રેક્ટર્સ (Tractors) નથી. ઈરાનના મતે, ઈઝરાયલ અને અમેરિકાના હુમલામાં જે પરમાણુ મથકો નષ્ટ (Obliterated) થઈ ચૂક્યા છે, તેમાંથી આ સામગ્રી બહાર કાઢવાની ક્ષમતા માત્ર અમેરિકા અને ચીન પાસે જ છે.
ટ્રમ્પે ખુલાસો કર્યો કે ઈરાન પહેલા આ જથ્થો હટાવવા માટે સંમત થયું હતું, પરંતુ બાદમાં તે પોતાની વાત પરથી ફરી ગયું છે. આ ઘટનાક્રમ ટ્રમ્પના ભૂતકાળના વલણથી ઘણો અલગ છે. ગત જૂન મહિનામાં જ ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી હતી કે, “અમે યુરેનિયમના કોઈપણ પ્રકારના સંવર્ધનને મંજૂરી આપીશું નહીં.”
તેઓ આ સમસ્યાને ભવિષ્યના રાષ્ટ્રપતિ પર છોડવા માંગતા ન હતા. તેના એક મહિના પહેલા, અમેરિકાના મુખ્ય વાર્તાકાર સ્ટીવ વિટકોફે (Steve Witkoff) કહ્યું હતું કે ઈરાને કોઈપણ કરાર માટે પરમાણુ બળતણનું સંવર્ધન સંપૂર્ણપણે છોડી દેવું પડશે, કારણ કે સંવર્ધનને લીધે જ હથિયારોનું નિર્માણ (Weaponization) શક્ય બને છે.
વાટાઘાટોનો ઈતિહાસ અને ડેડલોક
જો કે, તાજેતરના અઠવાડિયામાં અમેરિકાની વ્યૂહરચના બદલાઈ હોય તેમ લાગે છે. અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે (JD Vance) પાકિસ્તાનમાં યોજાયેલી શાંતિ વાર્તા દરમિયાન ઈરાનને 20 વર્ષ માટે સંવર્ધન રોકવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો હતો. તેના જવાબમાં ઈરાને માત્ર 5 વર્ષ માટે કામગીરી સ્થગિત કરવાની ઓફર (Offer) કરી હતી, જેને ટ્રમ્પે નકારી કાઢી હતી.
14 એપ્રિલના રોજ ટ્રમ્પે ન્યૂયોર્ક પોસ્ટને આપેલા ઈન્ટરવ્યુમાં આ 20 વર્ષના પ્રસ્તાવથી અંતર જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે, “હું કહી રહ્યો છું કે તેઓ પરમાણુ હથિયાર ન રાખી શકે. તેથી મને 20 વર્ષનો આઈડિયા ગમતો નથી. હું તેહરાનને એવો અહેસાસ કરાવવા નથી માંગતો કે તેમની જીત થઈ છે.”
પરંતુ ગયા અઠવાડિયાના અહેવાલો દર્શાવે છે કે અમેરિકા હજી પણ આ 20 વર્ષના પ્રતિબંધ પર જ અડગ છે, જ્યારે ઈરાન તેનાથી ઓછો સમય માંગી રહ્યું છે અને પોતાના પરમાણુ મથકોને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાનો ઈનકાર કરી રહ્યું છે. શુક્રવારે ટ્રમ્પના નિવેદન પરથી સાબિત થાય છે કે તેઓ હવે સત્તાવાર રીતે આ 20 વર્ષના મોરેટોરિયમ (Moratorium) ની દરખાસ્તની પાછળ ઊભા છે.
આ 20 વર્ષની ગેરંટીનો પ્રસ્તાવ વર્ષ 2015 માં થયેલા ઐતિહાસિક ઈરાન પરમાણુ કરારના ‘સનસેટ ક્લોઝ’ (Sunset Clause) જેવો જ છે. તે કરાર હેઠળ મુદત પૂરી થયા પછી ઈરાનને અમર્યાદિત યુરેનિયમ સંવર્ધનની મંજૂરી મળવાની હતી.
ટ્રમ્પે 2018 માં અમેરિકાને તે કરારમાંથી બહાર કાઢી લીધું હતું અને આ ક્લોઝને અસ્વીકાર્ય ગણાવ્યો હતો, કારણ કે તેનાથી મિડલ ઈસ્ટ (Middle East) માં પરમાણુ હથિયારોની સ્પર્ધા શરૂ થવાનો ભય હતો.
માર્ચ મહિનામાં અમેરિકી વાર્તાકાર વિટકોફે જણાવ્યું હતું કે ઈરાનના વાર્તાકારોએ ગર્વથી સ્વીકાર્યું હતું કે તેમની પાસે 60% સુધી સંવર્ધિત કરાયેલું એટલું યુરેનિયમ છે, જેનાથી 11 પરમાણુ બોમ્બ (Bombs) બનાવી શકાય છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ અને વૈશ્વિક ઓઇલ સંકટ
પોતાની વાતચીતમાં ટ્રમ્પે ચેતવણી આપી હતી કે ઈરાન મુદ્દે તેમની ધીરજ ખૂટી રહી છે. ચીનના પ્રમુખ શી જિનપિંગ સાથેની બેઠકમાં પણ એ વાત પર સહમતિ સધાઈ છે કે ઈરાનને પરમાણુ હથિયાર બનાવવા દેવામાં આવશે નહીં અને તેણે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) નો દરિયાઈ માર્ગ તાત્કાલિક મુક્ત કરવો પડશે.
ઈરાન ભલે પરમાણુ હથિયારોના આક્ષેપોને નકારે, પરંતુ તેની તાજેતરની પ્રવૃત્તિઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકો પરના પ્રતિબંધો અને બેલિસ્ટિક મિસાઇલ (Ballistic Missile) નો વિકાસ કંઈક અલગ જ ઈશારો કરે છે.
ગયા મહિને વોશિંગ્ટન (Washington) અને તેહરાન વચ્ચે યુદ્ધવિરામની જાહેરાત થઈ હતી, પરંતુ કાયમી શાંતિ કરાર માટે બંને પક્ષો સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતામાં ચાલી રહેલી આ વાર્તા હાલમાં સ્થગિત છે.
મહત્વની વાત એ છે કે, આ યુદ્ધમાં અમેરિકા સાથે સંયુક્ત રીતે સૈન્ય અભિયાન શરૂ કરનાર ઈઝરાયલ (Israel) આ શાંતિ વાટાઘાટોનો હિસ્સો નથી, કારણ કે પાકિસ્તાન ઈઝરાયલને સત્તાવાર દેશ તરીકે માન્યતા આપતું નથી.
દરમિયાન, એરફોર્સ વન પર ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યો હતો કે તેઓ ઈરાન પાસેથી ઓઇલ (Oil) ખરીદતી ચીનની કંપનીઓ પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધો હટાવવા અંગે ટૂંક સમયમાં નિર્ણય લેશે. અમેરિકાએ તાજેતરમાં ચીનની હેંગલી પેટ્રોકેમિકલ (Hengli Petrochemical) સહિતની ઘણી મોટી રિફાઇનરીઓ પર પ્રતિબંધો લગાવ્યા હતા.
બીજી તરફ, ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાગચી (Abbas Araghchi) એ નવી દિલ્હી (New Delhi) માં બ્રિક્સ (BRICS) દેશોની બેઠક દરમિયાન પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે તેહરાનને અમેરિકા પર બિલકુલ ‘ભરોસો નથી’.
અમેરિકાના વિરોધાભાસી સંદેશાઓને કારણે શંકાઓ પેદા થઈ છે. તેમણે ઉમેર્યું કે પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતા પ્રક્રિયા નિષ્ફળ નથી ગઈ પરંતુ મુશ્કેલીમાં છે. ઈરાન યુદ્ધવિરામ જાળવી રાખવા માંગે છે, પરંતુ જો જરૂર પડશે તો તે ફરીથી યુદ્ધના મેદાનમાં ઉતરવા પણ તૈયાર છે.
અરાગચીએ ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ અંગે દાવો કર્યો હતો કે જે દેશો ઈરાન સાથે યુદ્ધની સ્થિતિમાં નથી, તે તમામ જહાજો તેમની નૌસેના સાથે સંકલન સાધીને ત્યાંથી પસાર થઈ શકે છે. જો કે, આ દરિયાઈ માર્ગની સ્થિતિ હાલમાં ખૂબ જ જટિલ (Complicated) છે. ફેબ્રુઆરીમાં યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ ઈરાને આ માર્ગ બંધ કરી દીધો હતો, જ્યાંથી વિશ્વનો 20% ક્રૂડ ઓઇલનો સપ્લાય થાય છે.
હાલમાં જ બ્રિટિશ સૈન્ય અને ભારતે આ વિસ્તારમાં જહાજો જપ્ત થવા અને ડૂબી જવાની ઘટનાઓની પુષ્ટિ કરી છે. બ્રિક્સ (જેમાં ભારત, ચીન, રશિયા, બ્રાઝિલ, સાઉથ આફ્રિકા, ઈરાન અને યુએઈ સામેલ છે) ના સભ્યો વચ્ચે પણ આ યુદ્ધને કારણે આંતરિક મતભેદો સપાટી પર આવ્યા છે, ખાસ કરીને ઈરાન અને યુએઈ (UAE) વચ્ચે, જેના પર ઈરાને મિસાઈલ હુમલા કર્યા હતા. અરાગચીએ બ્રિક્સ દેશોને અમેરિકા અને ઈઝરાયલના ‘ગેરકાયદેસર આક્રમણ’ ની નિંદા કરવાની અપીલ કરી છે.