US-Israel-Iran war | અમેરિકાના (America) રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (Donald Trump) અને ઈરાન (Iran) વચ્ચે ચાલી રહેલો વિવાદ હવે એક નવો વળાંક લઈ ચૂક્યો છે. આ લડાઈ 28 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ શરૂ થઈ હતી, જ્યારે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલે (Israel) એક જોઈન્ટ ઓપરેશન (Joint Operation) ‘એપિક ફ્યુરી’ (Epic Fury) હેઠળ ઈરાન પર મોટા હુમલા કર્યા હતા.
આ હુમલાઓનો મુખ્ય ટાર્ગેટ ઈરાનના ન્યુક્લિયર પ્રોજેક્ટ્સ (Nuclear Projects), મિસાઈલ સાઈટ્સ (Missile Sites), કમાન્ડ સેન્ટર્સ (Command Centers) અને મિલિટરી બેઝ (Military Base) હતા.
આ ઓપરેશન દરમિયાન ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈનું મોત થયું હતું, જે ઈરાન શાસન માટે એક બહુ મોટો ઝટકો હતો. ટ્રમ્પ એડમિનિસ્ટ્રેશનનું (Trump Administration) કહેવું હતું કે ઈરાન ન્યુક્લિયર વેપન્સ (Nuclear Weapons) બનાવી રહ્યું છે, જેને રોકવું વૈશ્વિક સુરક્ષા માટે ખુબ જ જરૂરી હતું.
આ સૈન્ય કાર્યવાહી પહેલા વર્ષ 2025 થી બંને દેશો વચ્ચે નેગોશિએશન (Negotiation) ચાલી રહ્યું હતું પરંતુ કોઈ ચોક્કસ ડીલ (Deal) થઈ શકી નહોતી. અમેરિકાના આ એટેકનો (Attack) જવાબ ઈરાને મિસાઈલો અને ડ્રોન્સ (Drones) દ્વારા આપ્યો હતો.
ઈઝરાયેલ, અમેરિકન મિલિટરી બેઝ અને ગલ્ફ (Gulf) દેશો પર ઈરાન તરફથી વળતા હુમલા કરવામાં આવ્યા. પરંતુ આ આખા યુદ્ધમાં સૌથી મોટો બદલાવ ત્યારે આવ્યો જ્યારે ઈરાને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ ગણાતી સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને (Strait of Hormuz) બ્લોક (Block) કરી દીધી.
દુનિયાના કુલ ઓઈલ સપ્લાયના (Oil Supply) 20% ક્રૂડ ઓઈલનું ટ્રાન્સપોર્ટેશન આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગેથી થાય છે. ઈરાને આ રૂટ પરથી પસાર થતા કોમર્શિયલ શિપ્સ (Commercial Ships) પર હુમલા શરૂ કર્યા, જેના કારણે ગ્લોબલ માર્કેટમાં (Global Market) ક્રૂડની કિંમતો આસમાને પહોંચી ગઈ અને ગ્લોબલ ઈકોનોમી (Global Economy) પર તેની ગંભીર અસર પડી.
આ રીતે ટ્રમ્પની લડાઈ, જે શરૂઆતમાં ન્યુક્લિયર ડીલ અને હથિયારો રોકવા પર કેન્દ્રિત હતી, તે ઝડપથી હોર્મુઝ અને ઓઈલ સપ્લાય રૂટ પર કંટ્રોલ મેળવવાની લડાઈમાં ફેરવાઈ ગઈ.
માર્ચ-એપ્રિલ: હોર્મુઝ કટોકટી અને સીઝફાયર
માર્ચ 2026 માં ઈરાને હોર્મુઝ જળમાર્ગને સત્તાવાર રીતે ‘બંધ’ જાહેર કર્યો હતો. દરિયામાં અનેક કાર્ગો શિપ્સ પર હુમલા થતા શિપિંગ (Shipping) ઉદ્યોગ લગભગ ઠપ થઈ ગયો હતો.
અમેરિકાએ જવાબમાં ઈરાની નેવીના (Navy) કેટલાય જહાજો નષ્ટ કર્યા, પરંતુ ઈરાને દરિયાઈ માઈન્સ (Mines) અને ફાસ્ટ અટેક બોટ્સ (Fast Attack Boats) દ્વારા સામનો ચાલુ રાખ્યો. આ બ્લોકેડની સૌથી વધુ અસર એશિયાના (Asia) દેશોમાં એનર્જી ક્રાઈસિસ (Energy Crisis) તરીકે જોવા મળી.
એપ્રિલની શરૂઆતમાં પાકિસ્તાન (Pakistan) અને ચીનની (China) મધ્યસ્થતાથી 7-8 એપ્રિલના રોજ બે અઠવાડિયાના સીઝફાયર (Ceasefire) પર સહમતિ બની. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા (Social Media) પ્લેટફોર્મ પર આની ઓફિશિયલ એનાઉન્સમેન્ટ (Official Announcement) કરી હતી.
જોકે, હોર્મુઝનો વિવાદ ઉકેલાયો ન હતો. ઈરાને તે વિસ્તાર પરથી પોતાનો દાવો હટાવ્યો નહીં. ત્યારબાદ 11-12 એપ્રિલના રોજ ઈસ્લામાબાદમાં (Islamabad) અમેરિકાના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ (Vice President) જેડી વેન્સ (JD Vance) અને ઈરાનના ઉચ્ચ અધિકારીઓ વચ્ચે ડાયરેક્ટ ટોક (Direct Talk) થઈ – જે 1979 ના ઈસ્લામિક રેવોલ્યુશન (Islamic Revolution) પછી બંને દેશો વચ્ચેની સૌથી હાઈ-લેવલ મીટિંગ (High-level Meeting) હતી. પરંતુ આ વાર્તાલાપ પણ નિષ્ફળ રહ્યો.
વાતચીત નિષ્ફળ જતાં ટ્રમ્પે યુએસ નેવીને (US Navy) હોર્મુઝ પર કાઉન્ટર-બ્લોકેડ (Counter-blockade) લગાવવાનો ઓર્ડર આપ્યો. ઈરાની પોર્ટ્સ (Ports) પરથી આવતા-જતા તમામ જહાજોને રોકી દેવામાં આવ્યા. આ સ્થિતિ એક ‘ડ્યુઅલ બ્લોકેડ’ (Dual Blockade) માં ફેરવાઈ ગઈ.
ઈરાનનું ઓઈલ એક્સપોર્ટ (Oil Export) સંપૂર્ણ બંધ થઈ જતાં તેની ઈકોનોમી પડી ભાંગી. આ દરમિયાન લેબેનોનમાં (Lebanon) હિઝબુલ્લાહ (Hezbollah) અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે પણ લડાઈ ફરી શરૂ થઈ ગઈ. આ યુદ્ધ હવે પરમાણુ મુદ્દાથી હટીને આર્થિક અને નેવલ કંટ્રોલની (Naval Control) લડાઈ બની ગયું હતું.
મે-જૂન: MoU અને અસ્થાયી રાહત
મે મહિનામાં પણ બંને દેશો વચ્ચે મિલિટરી કન્ફ્રન્ટેશન (Military Confrontation) ચાલુ રહ્યું, પરંતુ સાથે બેકચેનલ ડિપ્લોમસી (Backchannel Diplomacy) પણ સક્રિય હતી. જૂન મહિનામાં પાકિસ્તાનના પ્રાઇમ મિનિસ્ટર (Prime Minister) શહબાઝ શરીફની મધ્યસ્થતાથી એક મોટો બ્રેકથ્રુ (Breakthrough) મળ્યો.
14 જૂનના રોજ ‘ઈસ્લામાબાદ મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ’ (MoU) જાહેર કરવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ 17 જૂને ફ્રાન્સમાં (France) રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના નવા પ્રેસિડેન્ટ (President) મસૂદ પેઝેશ્કિયાન વચ્ચે આ કરાર સાઈન (Sign) કરવામાં આવ્યો.
આ એગ્રીમેન્ટની મુખ્ય શરતો આ મુજબ હતી:
હોર્મુઝ જળમાર્ગને ફરીથી ખોલવો અને અમેરિકાએ પોતાનું નેવલ બ્લોકેડ હટાવવું.
લેબેનોનમાં ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષ પર તાત્કાલિક રોક લગાવવી.
ઈરાન પર લદાયેલા આર્થિક પ્રતિબંધોમાં થોડી રાહત આપવી અને રિકન્સ્ટ્રક્શન (Reconstruction) માટે આર્થિક મદદ કરવી.
ઈરાનના ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામ પર આગામી 60 દિવસમાં ફરીથી વાર્તાલાપ શરૂ કરવો
આ કરારથી હોર્મુઝ પર ઈરાનનો ‘ટોલ-ફ્રી’ કંટ્રોલ સમાપ્ત કરવાનો વાયદો કરાયો અને દરિયાઈ ટ્રાફિક (Traffic) ફરી શરૂ થયો. જોકે, ન્યુક્લિયર મુદ્દો ભવિષ્ય પર ટાળવામાં આવતા એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે આ આખું યુદ્ધ હવે હોર્મુઝ સેન્ટ્રિક (Centric) બની ગયું છે.
જુલાઈ 2026: સીઝફાયરનું ઉલ્લંઘન અને નવો તણાવ
જૂન મહિનામાં થયેલા MoU પછી પણ ગ્રાઉન્ડ લેવલ (Ground Level) પર તણાવ ઓછો થયો નહીં. જુલાઈની શરૂઆતમાં ઈરાને હોર્મુઝમાં ફરીથી ઈન્ટરનેશનલ શિપ્સ પર હુમલા શરૂ કર્યા, જેમાં 6-7 જુલાઈ દરમિયાન 3 મોટા જહાજોને નિશાન બનાવાયા.
ટ્રમ્પે આ ઘટનાને કરારનું ખુલ્લું ઉલ્લંઘન ગણાવીને જાહેર કર્યું કે આ ડીલ હવે ‘ઓવર’ થઈ ચૂકી છે. અમેરિકાએ જવાબી કાર્યવાહી કરતા ઈરાનના રડાર સિસ્ટમ્સ (Radar Systems), એન્ટી-શિપ મિસાઈલ સાઈટ્સ (Anti-ship Missile Sites) અને IRGC ની નાની બોટ્સ પર એર સ્ટ્રાઈક (Air Strike) કરી.
યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડે (CENTCOM) સ્ટેટમેન્ટ જાહેર કરીને જણાવ્યું કે આ હુમલા હોર્મુઝમાં ફ્રીડમ ઓફ નેવિગેશન (Freedom of Navigation) જાળવી રાખવા માટે જરૂરી હતા. સામે પક્ષે ઈરાને પણ બહેરીન (Bahrain) અને કુવૈતમાં (Kuwait) આવેલા યુએસ સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર રોકેટ હુમલા કર્યા.
ટ્રમ્પે ઈરાનના ઓઈલ એક્સપોર્ટ પર આપેલી તમામ છૂટછાટો પાછી ખેંચી લીધી છે, જેથી ક્રૂડ માર્કેટમાં ફરી તેજી આવી છે. 8 જુલાઈ સુધીની સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે, પરંતુ હજુ તે ફૂલ-સ્કેલ વોર (Full-scale War) માં બદલાઈ નથી.
આ શિફ્ટ કેમ થયો?
ટ્રમ્પની સ્ટ્રેટેજી શરૂઆતમાં ઈરાનના પરમાણુ જોખમને ખતમ કરવાની હતી, જે ખામેનેઈના મોત અને ન્યુક્લિયર સાઈટ્સ પરના હુમલાથી સાબિત થાય છે. પરંતુ ઈરાને હોર્મુઝ જળમાર્ગને એક હથિયાર તરીકે વાપર્યો, જે ગ્લોબલ ઓઈલ ટ્રેડનું (Oil Trade) મુખ્ય ચોકપોઈન્ટ (Chokepoint) છે.
આનાથી યુદ્ધ આર્થિક મોરચે શિફ્ટ થઈ ગયું અને અમેરિકા પર ગલ્ફ સહયોગીઓ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને બચાવવાનું પ્રેશર વધી ગયું.
હોર્મુઝ પર બ્લોકેડ અને કાઉન્ટર-બ્લોકેડની રણનીતિએ ઈરાનની આર્થિક નબળાઈ પણ છતી કરી દીધી, કારણ કે તેનું આખું અસ્તિત્વ ઓઈલ રેવન્યુ (Oil Revenue) પર નિર્ભર છે.
MoUમાં ન્યુક્લિયર ડીલને સાઈડલાઈન કરીને હોર્મુઝને પ્રાયોરિટી (Priority) આપવી એ દર્શાવે છે કે આધુનિક જિયોપોલિટિક્સમાં (Geopolitics) ઈકોનોમિક ચોકપોઈન્ટ્સ કેટલા પાવરફુલ હોઈ શકે છે.
28 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલી લડાઈ હવે સંપૂર્ણપણે હોર્મુઝ પર કેન્દ્રિત છે, જેમાં હજારો લોકોના મોત અને વૈશ્વિક તેલ સંકટ જેવા ગંભીર પરિણામો સામે આવ્યા છે.