ઈન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક ભારતમાં કેમ કરે છે મનમાની? જાણો ઇનસાઇડ સ્ટોરી

Meta vs Government | ભારતમાં ટેકનોલોજી અને સોશિયલ મીડિયાના ક્ષેત્રમાં એક નવો વિવાદ ઉભો થયો છે. ફેસબુક (Facebook) અને ઇન્સ્ટાગ્રામ (Instagram) જેવી સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની પેરેન્ટ કંપની મેટા (Meta) અને ભારત સરકાર (Government of India) વચ્ચે તણાવની સ્થિતિ સર્જાઈ છે.

આ વિવાદનું મુખ્ય કારણ ભારતના પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી (Prime Minister Narendra Modi)ની એક ફેસબુક પોસ્ટને કંપની દ્વારા પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવી દેવામાં આવી તે છે. મેટાના આ પગલા બાદ દેશભરમાં ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ (Digital Sovereignty), બિગ ટેક (Big Tech) કંપનીઓની મનમાની અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની જવાબદારી (Accountability) અંગે ગંભીર ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઈ છે.

મળતી માહિતી મુજબ, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના ઓફિશિયલ ફેસબુક એકાઉન્ટ (Official Facebook Account) પરથી એક મહત્વપૂર્ણ પોસ્ટ પબ્લિશ કરવામાં આવી હતી.

જોકે, થોડા જ સમયમાં મેટા સિસ્ટમે આ પોસ્ટને પોતાની ‘કોમ્યુનિટી ગાઇડલાઇન્સ’ (Community Guidelines) અને કન્ટેન્ટ મોડરેશન પોલિસી (Content Moderation Policy)નું ઉલ્લંઘન ગણાવીને પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવી (Remove) દીધી હતી. જ્યારે આ બાબત સપાટી પર આવી, ત્યારે સરકારી વહીવટીતંત્ર અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય (Ministry of Electronics and Information Technology – MeitY) દ્વારા આ અંગે ભારે વિરોધ નોંધાવવામાં આવ્યો હતો.

સરકારના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, દેશના લોકતાંત્રિક રીતે ચૂંટાયેલા વડાપ્રધાનની અધિકૃત પોસ્ટને આ રીતે કોઈ પણ પૂર્વ સૂચના કે યોગ્ય તપાસ વગર હટાવી દેવી એ અત્યંત ગંભીર બાબત છે.

આ ઘટના બાદ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલયે મેટાના ઉચ્ચ અધિકારીઓને નોટિસ સમન્સ (Summons Notice) પાઠવીને સ્પષ્ટતા માંગી છે.

સરકારે પૂછ્યું છે કે આ કન્ટેન્ટ હટાવવા માટે કયા અલ્ગોરિધમ (Algorithm) અથવા માનવ મોડરેશન (Human Moderation)નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને કયા નિયમો હેઠળ આ કારવાઈ કરવામાં આવી.

આ વિવાદને કારણે ભારતમાં કાર્યરત ગ્લોબલ ટેક જાયન્ટ્સ (Global Tech Giants) જેમ કે ગૂગલ (Google), એક્સ (X – જૂનું Twitter) અને મેટા (Meta) પર નિયંત્રણ લાવવા માટેના નિયમો વધુ કડક બનાવવાની માંગ ઉઠી રહી છે.

ભારત સરકાર લાંબા સમયથી સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને વધુ જવાબદારીપૂર્વક કામ કરવા અને દેશના આઈટી એક્ટ (IT Act) અને આઈટી રૂલ્સ (IT Rules)નું પાલન કરવા માટે કહી રહી છે.

આ ઘટના બાદ સરકારે સંકેત આપ્યો છે કે બિગ ટેક કંપનીઓ પોતાની મનમાનીથી કોઈ દેશના બંધારણીય હોદ્દેદારો અથવા નાગરિકોના અભિવ્યક્તિના સ્વાતંત્ર્ય (Freedom of Speech) પર અંકુશ લગાવી શકે નહીં.

બીજી તરફ, મેટા તરફથી આ મામલે સ્પષ્ટતા જારી કરવામાં આવી છે. કંપનીના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે, “અમારી સિસ્ટમ્સ ઓટોમેટેડ મોડરેશન ટૂલ્સ (Automated Moderation Tools) અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (Artificial Intelligence – AI) આધારિત અલ્ગોરિધમ્સ પર કામ કરે છે.

કેટલીકવાર ટેકનિકલ ખામી (Technical Glitch) અથવા ઓટોમેટેડ સિસ્ટમની ભૂલને કારણે યોગ્ય કન્ટેન્ટ પણ ફ્લેગ (Flag) થઈ જાય છે. આ ઘટના એક ઓટોમેટેડ એરર (Automated Error) હતી જેને ત્વરિત સુધારી લેવામાં આવી છે અને સબંધિત પોસ્ટને ફરીથી રિસ્ટોર (Restore) કરી દેવામાં આવી છે.”

મેટાએ આ ભૂલ બદલ ખેદ વ્યક્ત કર્યો છે અને ભવિષ્યમાં આવી ભૂલો ન થાય તે માટે પોતાની કન્ટેન્ટ ફિલ્ટરિંગ સિસ્ટમમાં સુધારો કરવાની ખાતરી આપી છે.

જોકે, સરકાર મેટાની આ ‘ટેકનિકલ ભૂલ’ વાળી સ્પષ્ટતાથી સંપૂર્ણપણે સંતૃપ્ત નથી. આઈટી મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓનું કહેવું છે કે વૈશ્વિક સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકે નહીં.

ખાસ કરીને ભારત જેવા વિશાળ ડિજિટલ માર્કેટમાં, જ્યાં સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સ (Social Media Users)ની સંખ્યા કરોડોમાં છે, ત્યાં આ કંપનીઓએ દેશના સ્થાનિક કાયદા અને સંવેદનશીલતાઓને માન આપવું પડશે.

આ ઘટનાએ ભારતમાં ‘બિગ ટેક એકાઉન્ટેબિલિટી’ (Big Tech Accountability) એટલે કે મોટી ટેકનોલોજી કંપનીઓની જવાબદારીનો મુદ્દો ફરી એકવાર ગરમ કરી દીધો છે.

આઈટી ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને કાનૂની નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ હવે માત્ર ‘ઇન્ટરમીડિયરી’ (Intermediary) અથવા તો તટસ્થ મધ્યસ્થ તરીકે રહી ગયા નથી, પરંતુ તેઓ કન્ટેન્ટ કંટ્રોલર (Content Controller) તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં તેમના પર યોગ્ય સરકારી દેખરેખ અને કડક કાનૂની માળખું (Legal Framework) હોવું જરૂરી બની ગયું છે.

વિરોધ પક્ષો અને આઈટી નિષ્ણાતો પણ આ મુદ્દે અલગ-અલગ મંતવ્યો ધરાવે છે. કેટલાંક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઓટોમેટેડ એઆઈ સિસ્ટમ્સ (AI Systems) ઘણીવાર સંદર્ભ (Context) સમજવામાં નિષ્ફળ જાય છે, જેના કારણે આવી ગંભીર ભૂલો થાય છે.

જ્યારે અન્ય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ટેકનોલોજી કંપનીઓ પાસે વિશાળ શક્તિઓ છે અને તેઓ રાજકીય રીતે અથવા પોતાના પ્લેટફોર્મ પોલિસીના નામે ગમે ત્યારે ગમે તે કન્ટેન્ટ સેન્સર (Censor) કરી શકે છે, જે લોકશાહી અને મુક્ત વાણી માટે ખતરનાક છે.

ભારત સરકાર હાલમાં નવો ‘ડિજિટલ ઇન્ડિયા એક્ટ’ (Digital India Act) લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે, જે જૂના આઈટી એક્ટ 2000 (IT Act 2000)નું સ્થાન લેશે.

આ નવા કાયદામાં બિગ ટેક કંપનીઓ માટે કડક જવાબદારીઓ, ઝડપી સુનાવણીની પ્રક્રિયા અને ભારે દંડની જોગવાઈઓ સામેલ કરવામાં આવી રહી છે. પ્રધાનમંત્રીની પોસ્ટ હટાવવાના આ તાજેતરના વિવાદ બાદ સરકાર આ નવા કાયદાને વધુ કડક બનાવે તેવી પૂરી શક્યતા જોવા મળી રહી છે.

સમગ્ર ઘટનાક્રમ બાદ એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે ભારત સરકાર અને બિગ ટેક કંપનીઓ વચ્ચેનો આ સંઘર્ષ આગામી દિવસોમાં વધુ તીવ્ર બની શકે છે.

સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે હવે ભારતમાં પોતાના કામકાજની પદ્ધતિ અને કન્ટેન્ટ મોડરેશન પોલિસીમાં પારદર્શિતા (Transparency) લાવવી પડશે, અન્યથા તેમણે કાનૂની અને નિયમનકારી આકરા પગલાંનો સામનો કરવો પડી શકે છે.