Global Remittance India | વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ (Geopolitical Tensions) અને શેરબજારની અસ્થિરતા વચ્ચે પણ ભારતે વિશ્વમાં સૌથી વધુ રેમિટન્સ (Remittance – વિદેશથી ઘરે મોકલાતા નાણાં) મેળવનારા દેશ તરીકે પોતાનું સ્થાન મજબૂત રાખ્યું છે.
બિન-નિવાસી ભારતીયો (Non-Resident Indians – NRIs) દ્વારા તેમના પરિવારો કે વતનમાં સીધા મોકલવામાં આવતા નાણાં દેશની આર્થિક સ્થિરતા માટે કરોડરજ્જુ સમાન સાબિત થઈ રહ્યા છે.
રેમિટન્સ અને આર્થિક સુરક્ષા (Economic Buffer)
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, રેમિટન્સ એટલે એવા નાણાં કે સામાન જે પ્રવાસી શ્રમિકો અથવા નાગરિકો વિદેશથી પોતાના દેશમાં રહેતા પરિવારોને મોકલે છે. બાહ્ય નાણાકીય સહાયમાં રેમિટન્સને સૌથી સ્થિર અને ભરોસાપાત્ર સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. આ નાણાકીય પ્રવાહ વૈશ્વિક બજારની ઉથલપાથલ કે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓથી મહદઅંશે સુરક્ષિત રહે છે.
તાજેતરમાં અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેના તણાવ દરમિયાન ગલ્ફ (Gulf) દેશોમાં રહેતા ભારતીય સમુદાયે આ વાત સાબિત કરી બતાવી છે. મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાં સંઘર્ષને કારણે ફંડ આવવાનું બંધ થઈ જશે તેવી આશંકાઓ વચ્ચે પણ ભારત તરફ આવતો નાણાંનો પ્રવાહ મજબૂત રહ્યો હતો. તમામ અવરોધો છતાં, નેટ રેમિટન્સ ટ્રાન્સફર એપ્રિલ 2025 ના $9.4 બિલિયનથી 70 ટકાથી વધુ ઉછળીને એપ્રિલ 2026 માં રેકોર્ડબ્રેક $16 બિલિયન પર પહોંચી ગયું હતું.
વૈશ્વિક દબદબો: વર્લ્ડ માઈગ્રેશન રિપોર્ટ 2026 (World Migration Report 2026)
યુનાઈટેડ નેશન્સ (United Nations) ના વર્લ્ડ માઈગ્રેશન રિપોર્ટ 2026 અનુસાર, ભારતે વર્ષ 2024 માં રેકોર્ડબ્રેક $137.67 બિલિયનનું રેમિટન્સ મેળવીને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રથમ સ્થાન હાંસલ કર્યું છે. ભારતનો દબદબો એટલો વધારે છે કે આ યાદીમાં તેના પછીના આગામી ત્રણ દેશો – મેક્સિકો ($67.64 બિલિયન), ફિલિપિન્સ અને ફ્રાન્સના સંયુક્ત રેમિટન્સ બરાબર એકલું ભારતનું રેમિટન્સ છે.
વર્લ્ડ બેંક (World Bank) ના ઐતિહાસિક ડેટા દર્શાવે છે કે વર્ષ 2000 પછી, માત્ર 2004, 2005 અને 2007 ના વર્ષોને બાદ કરતાં ભારતે વૈશ્વિક રેમિટન્સ માર્કેટમાં સતત પોતાનો તાજ જાળવી રાખ્યો છે.
૧. વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ રેમિટન્સ મેળવતા ટોચના ૫ દેશો (૨૦૨૪)
મુખ્ય વિગત: વર્ષ ૨૦૨૪માં ભારતે રેકોર્ડ $૧૩૭.૬૭ અબજ સાથે વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું છે, જે બીજા ક્રમે રહેલા મેક્સિકો કરતાં બમણાથી પણ વધુ છે.
સ્રોત: વર્લ્ડ માઈગ્રેશન રિપોર્ટ ૨૦૨૬ (UN)
૨. ભારતનો રેમિટન્સ પ્રવાહ (છેલ્લા ૫ વર્ષની સ્થિતિ)
મુખ્ય વિગત: છેલ્લા પાંચ નાણાકીય વર્ષોમાં ભારતમાં આવતા રેમિટન્સમાં સતત અને આક્રમક વધારો જોવા મળ્યો છે, જે ૨૦૨૫-૨૬માં $૧૫૫.૧ અબજ સુધી પહોંચી ગયો છે.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (Reserve Bank of India – RBI) ના રેમિટન્સ સર્વે અનુસાર, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ (US) અને યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (UAE) ભારતમાં આવતા ફંડના મુખ્ય એન્જિન છે. કુલ રેમિટન્સમાં અમેરિકાનો હિસ્સો 23.4 ટકા અને UAE નો હિસ્સો 18 ટકા છે. આ ભૌગોલિક વિવિધતા ભારતની વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત (Foreign Exchange Reserves) ને કોઈ એક ક્ષેત્રની આર્થિક મંદી સામે રક્ષણ આપે છે.
૩. દેશ વાઇઝ હિસ્સો: ભારતમાં નાણાં ક્યાંથી આવી રહ્યા છે?
મુખ્ય વિગત: યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) અને યુનાઇટેડ આરબ અમીરાત (UAE) ભારતના કુલ ઇનબાઉન્ડ ફંડ્સમાં આશરે ૪૧% થી વધુ હિસ્સા સાથે મુખ્ય ચાલક બળ છે.
સ્રોત: આરબીઆઈ (RBI) રેમિટન્સ સર્વે, ૨૦૨૧૪. GCC દેશોમાં ભારતીય સમુદાયની સંખ્યા (જાન્યુઆરી ૨૦૨૬)
GCC દેશોની ભૂમિકા (The GCC Backbone)
વિદેશ મંત્રાલય (Ministry of External Affairs) ના ડેટા દર્શાવે છે કે ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) ના દેશો ભારતની આર્થિક વ્યવસ્થા માટે કેટલા મહત્વના છે. જાન્યુઆરી 2026 સુધીના ડેટા અનુસાર, આ છ ગલ્ફ દેશોમાં અંદાજે 10 મિલિયન (આશરે 1 કરોડ) બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRIs) વસે છે, જેમાં એકલા યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (UAE) માં 4.3 મિલિયનથી વધુ ભારતીયો વસવાટ કરે છે.
મુખ્ય વિગત: ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) ના છ દેશોમાં અંદાજે ૧ કરોડ (૯૯.૬ લાખ) જેટલા બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRIs) વસે છે, જે ભારતની નાણાકીય વ્યવસ્થા માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે.
સ્રોત: વિદેશ મંત્રાલય (MEA), જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ના ડેટા મુજબ