અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ બેકફૂટ પર, હોર્મુઝ સંકટ ઉકેલવા પરમાણુ કરાર વિના પણ યુદ્ધ વિરામ માટે તૈયાર

US Iran War | અમેરિકા (US) અને ઈરાન (Iran) વચ્ચે શરૂ થયેલા યુદ્ધના 5 મહિના બાદ હવે પરિસ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (Donald Trump) બેકફૂટ પર આવી ગયા હોય તેમ લાગી રહ્યું છે.

વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz)ના સંકટને ઉકેલવા માટે અમેરિકા હવે ઈરાન સાથે ન્યૂક્લિયર ડીલ (Nuclear Deal) કર્યા વિના પણ યુદ્ધમાંથી પીછેહઠ કરવા માટે તૈયાર થઈ ગયું છે.

બીજી તરફ, ઈરાને અમેરિકા સાથે સીધી વાતચીત કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે અને હોર્મુઝ માર્ગ ખોલવા માટે વોશિંગ્ટન (Washington) સમક્ષ પોતાની શરતોની યાદી મૂકી દીધી છે.

શરૂઆતમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાનો હતો. પરંતુ 5 મહિનાના યુદ્ધ પછી પણ ઈરાન પાસે રહેલી 3000 થી વધુ બેલિસ્ટિક મિસાઇલો (Ballistic Missiles) અને અંડરગ્રાઉન્ડ (Underground) ટનલોમાં છુપાયેલા લોન્ચર્સને નિષ્ક્રિય કરવામાં અમેરિકન સેના સફળ થઈ શકી નથી.

આ ઉપરાંત, વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઇલ (Crude Oil) અને એલએનજી (LNG) પુરવઠાનો 20% હિસ્સો જે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થાય છે, તેના પર ઈરાને પોતાનો દબદબો જાળવી રાખ્યો છે.

હિઝબુલ્લાહ (Hezbollah), હુથી બળવાખોરો (Houthi Rebels) અને ઈરાકના શિયા જૂથો ઈરાનના સમર્થનમાં આવતાં અમેરિકાની સૈન્ય મુશ્કેલીઓ બમણી થઈ ગઈ છે.

દરમિયાન, ઈરાને આ પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવતાં અમેરિકા સામે કડક શરતો રજૂ કરી છે. ઈરાને માંગ કરી છે કે અમેરિકા યુદ્ધથી થયેલા નુકસાનનું વળતર આપે, તેના પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો (Sanctions) હટાવી લે, લશ્કરી ધમકીઓ કાયમી ધોરણે બંધ કરે, ખાડી વિસ્તારમાંથી નોન-સ્ટોપ સૈન્ય નાકાબંધી હટાવે અને વિદેશોમાં ફ્રીઝ (Freeze) કરાયેલી ઈરાનની સંપત્તિ તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવે.

જોકે, ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે અમેરિકન પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાનની આર્થિક સ્થિતિ ખરાબ થઈ છે અને તેના ચલણ રિયાલ (Rial)નું મૂલ્ય ગગડ્યું છે.

અમેરિકામાં વધતી મોંઘવારી, ઊર્જા સંકટ અને આગામી મિડ-ટર્મ ઇલેક્શન (Mid-term Elections)ના દબાણને કારણે ટ્રમ્પ જલ્દીથી આ યુદ્ધનો અંત લાવવા માંગે છે. આ વૈશ્વિક ઘટનાક્રમ ભારત માટે અત્યંત રાહતરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.

જો હોર્મુઝ માર્ગ ફરી ખુલી જશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 83 થી 85 ડોલર પ્રતિ બેરલથી ઘટીને 70 થી 75 ડોલર સુધી આવી જશે, જેનાથી ભારતનું આયાત બિલ (Import Bill) ઘટી જશે.

ભારતે આ સંકટમાંથી બોધપાઠ લઈને હોર્મુઝ પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડી દીધી છે. માર્ચ 2026 સુધી ભારતનો 16% કુલ વેપાર અને 35 થી 50% ક્રૂડ ઓઇલ આયાત આ જ માર્ગે થતી હતી, પરંતુ ભારતે હવે 70% ક્રૂડ ઓઇલ બિન-હોર્મુઝ (Non-Hormuz) માર્ગો દ્વારા 40 થી વધુ દેશોમાંથી મંગાવવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ભારત સરકાર E20 ફ્યુઅલ અને અન્ય ઊર્જા વિકલ્પો પર ભાર મૂકીને પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી રહી છે.