ઓક્સિટોસિનનો ઘાતક ખેલ: ‘લવ હોર્મોન’ પશુઓ બાદ હવે ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે કેવી રીતે બન્યો ‘સાયલન્ટ કિલર’?

Oxytocin Drug Abuse | મેડિકલ સાયન્સ (Medical Science) ની ભાષામાં સમજીએ તો ઓક્સિટોસિન (Oxytocin) એ માનવ શરીરમાં કુદરતી રીતે બનતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોર્મોન છે. આ હોર્મોનને સામાન્ય રીતે ‘લવ હોર્મોન’ (Love Hormone) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તે માનવીય સંબંધો, પરસ્પર વિશ્વાસ અને સંવેદનશીલ ભાવનાઓને મજબૂત કરવાનું કામ કરે છે.

જ્યારે વાત એક સગર્ભા કે ગર્ભવતી મહિલાની આવે છે, ત્યારે આ હોર્મોન તબીબી ક્ષેત્રે કોઈ ‘લાઈફ સેવિંગ ડ્રગ’ (Life Saving Drug) એટલે કે જીવન રक्षક દવા તરીકે સાબિત થાય છે. તે માતા બનતી મહિલા માટે એક વરદાન સમાન છે.

પરંતુ, માનવીય લાલચ, નફાખોરી અને વહીવટી તંત્રની ઘોર બેદરકારીએ આજે આ જ ઓક્સિટોસિનને અબોલ મવેશીઓ (પશુઓ) અને ગર્ભસ્થ મહિલાઓ માટે મોતનો સામાન બનાવી દીધો છે. એક વરદાન આજે શાપમાં ફેરવાઈ ગયું છે.

જ્યારે કોઈ મહિલા બાળકને જન્મ આપે છે, ત્યારે ગર્ભાશયને સંકોચવા માટે અને પ્રશવ પીડા (Labour Pain) ને નિયંત્રિત રીતે વધારવા માટે ડોક્ટરો દ્વારા સિન્થેટિક ઓક્સિટોસિન (Synthetic Oxytocin) નું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે.

તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર આના 2 સૌથી મોટા ફાયદા છે: પ્રથમ, તે ડિલિવરી (Delivery) ની પ્રક્રિયાને સરળ અને ઝડપી બનાવે છે. બીજું અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાર્ય એ છે કે તે ડિલિવરી પછી થતા ભારે રક્તસ્રાવ એટલે કે પોસ્ટ-પાર્ટમ હેમરેજ (Postpartum Hemorrhage – PPH) ને અટકાવે છે.

પ્રસૂતિ બાદ થતા અતિશય બ્લીડિંગ (Bleeding) ના કારણે વિશ્વભરમાં દર વર્ષે હજારો મહિલાઓ પોતાના પ્રાણ ગુમાવે છે, અને ઓક્સિટોસિન આ જ બ્લીડિંગને રોકીને નવી માતાઓનો જીવ બચાવે છે.

પરંતુ તાજેતરમાં જ રાજસ્થાન (Rajasthan) ના કોટા (Kota) માં આવેલી ન્યૂ મેડિકલ કોલેજ અને જેકે લોન હોસ્પિટલ (JK Lone Hospital) માંથી જે હૃદયદ્રાવક સમાચાર સામે આવ્યા, તેણે સમગ્ર દેશને હચમચાવી દીધો છે. અહીં ડિલિવરી અને સિઝેરિયન ઓપરેશન (Caesarean Operation) બાદ 5 ગર્ભવતી મહિલાઓની એક પછી એક શંકાસ્પદ સંજોગોમાં મોત નીપજી હતી. આ તમામ મહિલાઓનું ઓપરેશન સફળ રહ્યું હતું પરંતુ ત્યારબાદ અચાનક તેમનું બ્લડ પ્રેશર (Blood Pressure) અને પ્લેટલેટ્સ કાઉન્ટ (Platelets Count) ઘટી ગયા હતા. ત્યારબાદ યુરિન બ્લોકેજ (Urine Blockage) અને કિડની ફેલિયર (Kidney Failure) થવાને કારણે આખરે તેમણે દમ તોડી દીધો હતો.

જ્યારે આ સમગ્ર મામલાની કડીઓ જોડવામાં આવી અને ડ્રગ કંટ્રોલ વિભાગ (Drug Control Department) દ્વારા હોસ્પિટલમાં સપ્લાય થતી દવાઓના સેમ્પલ લેવામાં આવ્યા, ત્યારે એક ચોંકાવનારો સત્ય સામે આવ્યો.

અમૃતસર (Amritsar) ની ‘જેક્સન લેબોરેટરીઝ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ’ (Jackson Laboratories Pvt Ltd) દ્વારા બનાવવામાં આવેલી ઓક્સિટોસિન દવા ‘ટોસિન’ (TOCIN – 5ml) નું સેમ્પલ સરકારી લેબ ટેસ્ટમાં સંપૂર્ણપણે ફેલ (Fail) સાબિત થયું હતું.

આ રિપોર્ટમાં ખુલાસો થયો કે આ ઇન્જેક્શનમાં ‘એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ’ (Active Pharmaceutical Ingredient – API) એટલે કે મુખ્ય દવાની માત્રા ‘શૂન્ય’ (0) હતી!

હવે જરા ગંભીરતાથી વિચારો, જે માતાને પ્રસૂતિ બાદ જીવલેણ બ્લીડિંગ રોકવા માટે જીવન રक्षक દવા સમજીને ઇન્જેક્શન આપવામાં આવી રહ્યું હતું, તે અસલમાં માત્ર સાદું પાણી અથવા એક ખાલી પ્રવાહી ઘોળ જ હતું.

તબીબી નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે દવામાં તેનો સૌથી મુખ્ય સોલ્ટ (API) ન હોવાને કારણે તે સીધું ઝેર જેવી અસર નથી કરતું, પરંતુ જ્યારે એક તડપતી માતાને યોગ્ય સમયે બ્લીડિંગ રોકવાની અસલી દવા નહીં મળે, ત્યારે તેનું બચવું અશક્ય બની જાય છે. સિસ્ટમની આ ગુનાહિત બેદરકારીએ જ આ જીવન રक्षક દવાને ‘સાયલન્ટ કિલર’ (Silent Killer) બનાવી દીધી.

આ ઘટના બાદ રાજસ્થાનના ડ્રગ કંટ્રોલર અજય પાઠકે આ દવાના વેચાણ અને ઉપયોગ પર સમગ્ર રાજ્યમાં તાત્કાલિક પ્રતિબંધ (Ban) લગાવી દીધો અને આશરે 3500 વાયલ (Vials) જપ્ત કરી લીધા. પરંતુ જે 5 કિંમતી માનવ જિંદગીઓ ચાલી ગઈ, તેની ભરપાઈ કોણ કરશે?

---

ગાય-ભેંસોનું દૂધ ઉત્પાદન વધારવાની અમાનવીય ક્રૂરતા

ઓક્સિટોસિન સાથે જોડાયેલો આ કોઈ પહેલો કાળો કારોબાર નથી. આ દવાના બ્લેક માર્કેટ (Black Market) ના મૂળ ભારતના ડેરી સેક્ટર (Dairy Sector) માં ખૂબ જ ઊંડે સુધી વિસ્તરેલા છે. માનવીઓનો જીવ બચાવવા માટે બનેલી આ દવાને માણસના લોભે બેજુબાન પશુઓ માટે એક અમાનવીય અભિશાપ બનાવી દીધી છે.

ભારતના ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં ચાલતી ગેરકાયદેસર ડેરીઓમાં ગાય અને ભેંસો પાસેથી જબરદસ્તીથી વધુમાં વધુ દૂધ મેળવવા માટે ઓક્સિટોસિન ઇન્જેક્શનનો બેફામ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દુધારૂ પશુઓના શરીરમાં જેવું આ ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે, કે તરત જ તેમના ગર્ભાશય અને દૂધની ગ્રંથિઓમાં તીવ્ર સંકોચન (Contractions) શરૂ થઈ જાય છે.

દર્દથી તરફડતું પ્રાણી સેકન્ડોમાં પોતાનું આખું દૂધ છોડી દે છે. ડેરી માલિકો પશુના આ અસહ્ય દર્દને પોતાનો ‘નફો’ સમજે છે, પરંતુ આ સીધેસીધી ક્રૂરતાની પરાકાષ્ઠા છે.

સતત ઓક્સિટોસિન આપવાના કારણે આ અબોલ પશુઓની પ્રજનન ક્ષમતા (Fertility) સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે, તેઓ સમય કરતાં પહેલાં વૃદ્ધ અને બીમાર થઈ જાય છે, અને અંતે અસહ્ય પીડા ભોગવતા ભોગવતા દમ તોડી દે છે.

આનાથી પણ વધુ ખતરનાક બાબત એ છે કે આ ઇન્જેક્શનના અંશ દૂધ દ્વારા માનવીઓ, ખાસ કરીને નાના બાળકોના શરીરમાં પ્રવેશે છે. જ્યારે બાળકો આવું દૂધ પીવે છે, ત્યારે તેમના શરીરનું હોર્મોનલ સંતુલન (Hormonal Balance) સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જાય છે.

નાની ઉંમરે જ બાળકોનું પુખ્ત વયના થઈ જવું (Premature Puberty), છોકરીઓમાં માસિક ધર્મ (Periods) ખૂબ વહેલો શરૂ થઈ જવો અને પુરુષોમાં ગાયનેકોમાસ્ટિયા (Gynecomastia) એટલે કે છાતીના ભાગનો અસામાન્ય વિકાસ થવો જેવી ગંભીર બીમારીઓ આ ઝેરીલા લોભનું પરિણામ છે.

---

શાકભાજીની પેદાશ રાતોરાત વધારવા માટે દુરુપયોગ

જો તમને એવું લાગતું હોય કે ઓક્સિટોસિનનો આ કાળો ખેલ માત્ર દૂધના વ્યવસાય પૂરતો મર્યાદિત છે, તો તમે તદ્દન ખોટા છો. આપણા રોજિંદા ભોજનની થાળીમાં પીરસાતી લીલી શાકભાજી પણ આ હોર્મોનના ઓવરડોઝ (Overdose) થી બચી શકી નથી.

શાકભાજી માર્કેટના મોટા વેપારીઓ અને કેટલાક ખેડૂતોને જ્યારે રાતોરાત પાકને મોટો કરીને બજારમાં વેચવો હોય છે, ત્યારે તેઓ ઓક્સિટોસિનનો આશરો લે છે.

કોળું, દૂધી, તુરીયા, કાકડી અને તડબૂચ જેવા શાકભાજી અને ફળોમાં રાત્રિના સમયે ઓક્સિટોસિનનું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે. આ હોર્મોન વનસ્પતિના કોષો (Plant Cells) ને એટલી ઝડપથી ફેલાવે છે કે જે દૂધી સાંજે એક નાની આંગળી સમાન હતી, તે બીજી સવારે 2 ફૂટ લાંબી અને ચમકદાર બની જાય છે.

દેખાવમાં આ શાકભાજી એકદમ તાજી અને લીલીછમ લાગે છે, પરંતુ અંદરથી તે તદ્દન પોચી, ખોખલી અને કેમિકલ (Chemical) થી ભરેલી હોય છે. જ્યારે સામાન્ય નાગરિકો આવી શાકભાજીનું સતત સેવન કરે છે, ત્યારે શરીરમાં પેટના અલ્સર (Ulcer), લિવરની ગંભીર બીમારીઓ, આંખોની રોશની નબળી પડવી અને કેન્સર (Cancer) જેવી જીવલેણ બીમારીઓનું જોખમ 10 ગણું વધી જાય છે. નફાખોરીના ચક્કરમાં આપણા ખેતરોને ‘ક્લિનિકલ લેબ’ (Clinical Lab) બનાવી દેવામાં આવ્યા છે.

---

ઓક્સિટોસિન પર લગામ લગાવવા સરકારના પ્રયાસો

એવું નથી કે આપણી સરકારી વ્યવસ્થા આ ખતરાથી બિલકુલ અજાણ હતી. છેલ્લા 1 દાયકામાં ઓક્સિટોસિનના દુરુપયોગને રોકવા માટે કાગળ પર ઘણા મોટા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:

વર્ષ 2014 નો પ્રતિબંધ: કેન્દ્ર સરકારે ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ રૂલ્સ (Drugs and Cosmetics Rules) માં સુધારો કરીને આ દવાના ખુલ્લા બજારમાં વેચાણ કરવા પર સખત પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.

વર્ષ 2018 નો સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ: એપ્રિલ 2018 માં ભારત સરકારે સ્થાનિક ઉપયોગ માટે ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા ઓક્સિટોસિનના ઉત્પાદન અને વિતરણ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ (Complete Ban) લાદી દીધો હતો. સરકારે નક્કી કર્યું કે માત્ર સરકારી જાહેર ક્ષેત્રની કંપની ‘કર્નાટક એન્ટિબાયોટિક્સ એન્ડ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ લિમિટેડ’ (KAPL) જ તેનું મર્યાદિત ઉત્પાદન કરશે જેથી તેની સપ્લાય ચેઈનને ટ્રેક કરી શકાય.

અદાલતની કડકાઈ: જ્યારે આ પ્રતિબંધને કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો ત્યારે મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court) સુધી પહોંચ્યો હતો. દિલ્હી હાઈકોર્ટે (Delhi High Court) પણ તાજેતરમાં દિલ્હીની અનધિકૃત ડેરીઓ (જેમ કે ગાઝીપુર અને ભલસ્વા ડેરી) માં ઓક્સિટોસિનના થઈ રહેલા ગેરકાયદેસર ઉપયોગ પર અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું હતું. કોર્ટે તેને ‘પશુ ક્રૂરતા’ (Animal Cruelty) ગણાવીને ડ્રગ કંટ્રોલ વિભાગને દર અઠવાડિયે ઓચિંતી તપાસ (Weekly Inspection) કરવા અને ગુનેગારો સામે એફઆઈઆર (FIR) નોંધવા આદેશ આપ્યા હતા.

કાયદાની કિતાબોમાં પણ પ્રિવેન્શન ઓફ ક્રુઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ એક્ટ 1960 (Prevention of Cruelty to Animals Act 1960) અને ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ 1940 હેઠળ આ દવાના ગેરકાયદેસર ઉપયોગને એક ગંભીર ગુનો (Cognizable Offense) માનવામાં આવ્યો છે. પરંતુ વાસ્તવિક ધરાતલ પર શું બદલાયું?

---

મોનિટરિંગ સિસ્ટમની નિષ્ફળતા અને ભ્રષ્ટાચારનો નેક્સસ

કાગળ પર બનેલા કડક નિયમો અને કોર્ટના આદેશો ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી (Ground Reality) ની સામે ઘૂંટણ ટેકી દે છે. હકીકત તો એ છે કે આજે પણ તમે દેશના કોઈપણ રાજ્યની શાકભાજી મંડી અથવા ડેરી કોલોનીની પાછળ જશો, તો તમને ઓક્સિટોસિનની હજારો ખાલી શીશીઓ કચરાના ઢગલામાંથી મળી આવશે.

આટલા પ્રતિબંધો હોવા છતાં દેશના ખૂણે-ખૂણે નકલી, અમાન્ય અને સબ-સ્ટાન્ડર્ડ (Sub-standard) ઓક્સિટોસિનનું મેન્યુફેક્ચરિંગ (Manufacturing) અને સ્મગલિંગ ધડલ્લેથી ચાલી રહ્યું છે.

આપણા ડ્રગ કંટ્રોલ ડિપાર્ટમેન્ટ્સ (Drug Control Departments) જેવી નિયામક એજન્સીઓ માત્ર ત્યારે જ જાગે છે જ્યારે કોટા જેવી કોઈ મોટી હોસ્પિટલ ટ્રેજેડી થાય અથવા કોર્ટ તરફથી ફટકાર પડે. થોડા દિવસો સુધી માત્ર દેખાડા ખાતર દરોડાની ‘ખાનાપૂર્તિ’ થાય છે, મીડિયામાં સમાચારો ચમકે છે, અને જેવો મામલો ઠંડો પડે કે તરત જ ભ્રષ્ટાચારનો જૂનો ખેલ ફરી શરૂ થઈ જાય છે.

દવા કંપનીઓ, ગેરકાયદેસર સપ્લાયર્સ અને ભ્રષ્ટ અધિકારીઓનું આ નેક્સસ (Nexus) ભારતની આવનારી પેઢીઓના સ્વાસ્થ્યને દાવ પર લગાવી રહ્યું છે. કોટાની સરકારી હોસ્પિટલમાં જેક્સન લેબોરેટરીઝની શૂન્ય એપીઆઈ (API) વાળી દવા સપ્લાય થઈ જવી એ આપણી સરકારી પ્રોક્યોરમેન્ટ સિસ્ટમ (Procurement System) અને ક્વોલિટી ચેકની પોકળતા સાબિત કરે છે.

આશરે 7 મહિના પહેલા જ દેશે બાળકોની કફ સિરપ (Cough Syrup) માં ડાયથિલિન ગ્લાયકોલ જેવા ખતરનાક કેમિકલના કારણે દેશ-વિદેશમાં અનેક માસૂમ બાળકોના મોતના સમાચાર સાંભળ્યા હતા. ત્યારે પણ કડક પગલાંના મોટા દાવાઓ થયા હતા.

પરંતુ આજે ઓક્સિટોસિનના આ ગોરખધંધાએ ફરી એકવાર દેશવાસીઓ સામે એ જ સવાલ ઉભો કર્યો છે કે, શું ભારતમાં માનવ જિંદગીની કોઈ કિંમત છે ખરી? આપણે વૈશ્વિક સ્તરે ગર્વથી પોતાને ‘દુનિયાની ફાર્મસી’ (Pharmacy of the World) કહીએ છીએ, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણા પોતાના જ દેશના નાગરિકો, આપણી માતાઓ અને બાળકો નકલી અને બલૂન જેવી પોકળ દવાઓનો શિકાર બની રહ્યા છે.