India Nepal Dispute | નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન શાહ (Balen Shah) એ ભારત-નેપાળ સરહદ વિવાદમાં બ્રિટનની મધ્યસ્થતાવાળા પોતાના જૂના નિવેદન પર સફાઈ આપી દીધી છે. તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે નેપાળ બ્રિટનની મધ્યસ્થતા નથી ઈચ્છતું અને બંને દેશો આ મુદ્દાને પરસ્પર વાતચીતથી જ ઉકેલશે.
બાલેન શાહે આ વાત ત્યારે કહી, જ્યારે તેઓ રવિવારે ચિતવનમાં રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટીના મહાધિવેશનને સંબોધિત કરી રહ્યા હતા. વાસ્તવમાં તેમણે પહેલા પોતાની રાષ્ટ્રવાદી છબી ચમકાવવાના ચક્કરમાં કંઈક એવું કહી દીધું હતું, જેને લઈને માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પણ તેમના પોતાના દેશમાં પણ ભારે હોબાળો થયો હતો. હવે તેઓ આ નિવેદનથી પલટી મારતા જોવા મળી રહ્યા છે.
બાલેન શાહે પોતાના જૂના તેવર નરમ પાડતા આ વખતે કહ્યું-
‘કાલાપાની અને લિપુલેખના મામલામાં અમારી પાસે પુરાવા છે. મારો મતલબ માત્ર એટલો જ હતો કે જો બ્રિટિશ કાળના જૂના દસ્તાવેજોની જરૂર પડશે તો અમે તેને રજૂ કરી શકીએ છીએ. અમે બ્રિટનની મધ્યસ્થતા નથી ઈચ્છતા. અમે અમારા પડોશીઓ સાથે સીધી વાત કરીને વિવાદ ઉકેલીશું.’
વિવાદનું કારણ શું છે?
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સરહદ વિવાદ ઘણા દાયકાઓ જૂનો છે. મુખ્ય વિવાદ લિમ્પિયાધુરા, લિપુલેખ અને કાલાપાની ક્ષેત્રને લઈને છે.
આ વિસ્તારો ભારતના વહીવટી નિયંત્રણમાં છે, પરંતુ નેપાળ તેને પોતાની જમીન ગણાવતું રહ્યું છે. નેપાળનો આરોપ છે કે ભારતે આ વિસ્તારોમાં અતિક્રમણ કર્યું છે. જ્યારે ભારત કહે છે કે આ વિસ્તારો ઐતિહાસિક રીતે તેના છે.
બંને દેશોનું સત્તાવાર વલણ એ રહ્યું છે કે સરહદ સંબંધિત તમામ મુદ્દાઓને દ્વિપક્ષીય વાતચીત અને પરસ્પર સમજણથી જ ઉકેલવા જોઈએ અને કોઈ ત્રીજા દેશની ભૂમિકા હોવી જોઈએ નહીં.
બાલેન શાહના કયા નિવેદન પર હંગામો થયો?
31 મેના રોજ સંસદમાં પહેલીવાર સાંસદોના પ્રશ્નોના જવાબ આપતા બાલેન શાહે કહ્યું હતું કે નેપાળે આ મુદ્દે ભારત અને ચીન સિવાય બ્રિટન સાથે પણ વાત કરી છે.
તેમણે કહ્યું હતું કે બ્રિટિશ શાસનકાળના રેકોર્ડ બ્રિટન પાસે છે, તેથી બ્રિટનને પણ આ મામલામાં પક્ષકાર બનાવવું જોઈએ. તેમણે એવું પણ કહ્યું હતું કે જે રીતે નેપાળ ભારત પર અતિક્રમણનો આરોપ લગાવે છે, તેવી જ રીતે નેપાળે પણ ભારતીય વિસ્તારમાં અતિક્રમણ કર્યું છે.
ભારતની સાથે નેપાળમાં પણ હોબાળો
બાલેન શાહની ટિપ્પણીઓ પર નેપાળમાં ભારે ટીકા થઈ હતી. વિરોધ પક્ષો, વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતો અને સરહદ નિષ્ણાતોએ તેને ખોટું ગણાવ્યું હતું. ભારત સરકારે પણ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે સરહદ વિવાદમાં કોઈ ત્રીજા પક્ષની જરૂર નથી.
વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જાયસવાલ (Randhir Jaiswal) એ જણાવ્યું હતું કે બંને દેશો વચ્ચે પહેલેથી જ દ્વિપક્ષીય વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં છે, જેના દ્વારા મુદ્દાઓનો ઉકેલ લાવી શકાય છે. બાલેન શાહના નિવેદન બાદ નેપાળની રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટીના અધ્યક્ષ રબી લામિછાને (Rabi Lamichhane) ની ભારત યાત્રા પણ થોડી વિવાદોમાં આવી ગઈ હતી.
બાલેન શાહે આપવી પડી સફાઈ
પોતાની સ્પષ્ટતામાં બાલેન શાહે ભારપૂર્વક કહ્યું કે તેમના રાષ્ટ્રવાદ પર કોઈએ શંકા ન કરવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે અમારી પાસે પુરાવા છે. અમે પડોશીઓ સાથે ચર્ચા કરીને પોતે જ મામલો ઉકેલીશું. બાલેન શાહ, જેઓ અગાઉ કાઠમંડુના મેયર રહી ચૂક્યા છે, તેઓ તેમની સ્પષ્ટવક્તા છબી માટે જાણીતા છે.
તેઓ અવારનવાર રાષ્ટ્રવાદી મુદ્દાઓ પર મજબૂત વલણ અપનાવે છે પરંતુ આ વખતે તેમના નિવેદનથી નેપાળની સ્થાનિક રાજનીતિ અને ભારત સાથેના સંબંધોમાં થોડી અડચણ આવી હતી. હવે તેમનું નવું નિવેદન બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ઓછો કરનારું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
સરહદ વિવાદ ઉકેલવા માટે બંને પડોશી દેશોએ પરસ્પર વિશ્વાસ અને મુત્સદ્દીગીરી પર ભાર મૂકવો પડશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો બંને પક્ષો તથ્યો અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોના આધારે ખુલ્લેઆમ વાત કરશે તો આ લાંબા વિવાદનો ઉકેલ આવી શકે છે.