India Nuclear Weapons | વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા જીઓ-પોલિટિકલ ટેન્શન (Geopolitical tension) અને મહાસત્તાઓ વચ્ચે અવિશ્વાસના માહોલ વચ્ચે પરમાણુ હથિયારોને લઈને એક ચોંકાવનારો અહેવાલ સામે આવ્યો છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્ર પર નજર રાખતી પ્રતિષ્ઠિત વૈશ્વિક સંસ્થા ‘સ્ટોકહોમ ઇન્ટરનેશનલ પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ’ (SIPRI) એ તેની વાર્ષિક ‘સિપ્રી યરબુક 2026’ (SIPRI Yearbook 2026) જાહેર કરી દીધી છે.
આ રિપોર્ટ અનુસાર, પરમાણુ હથિયારોની સંખ્યા અને તેના પ્રભાવને ઘટાડવા માટે દાયકાઓથી કરવામાં આવી રહેલા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસો હવે સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ જતા દેખાઈ રહ્યા છે.
દુનિયાના અનેક દેશો પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ફરી એકવાર ન્યુક્લિયર વેપન્સ (Nuclear weapons) પર પોતાની નિર્ભરતા વધારી રહ્યા છે. તમામ દેશો પોતાના સૈન્યનું મોડર્નાઇઝેશન (Modernization) કરી રહ્યા છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે પરમાણુ યુદ્ધ અથવા કોઈ ગેરસમજને કારણે થનારા પરમાણુ એસ્કેલેશન (Nuclear escalation) નું જોખમ ઘણું વધી ગયું છે.
આ રિપોર્ટની સૌથી મોટી અને ખાસ વાત એ છે કે દક્ષિણ એશિયામાં વ્યૂહાત્મક સંતુલન (Strategic balance) ની દ્રષ્ટિએ ભારતે એક નવો મુકામ હાસિલ કરી લીધો છે.
ભારતનો પરમાણુ હથિયાર ભંડાર વર્ષ 2025 ના 180 વોરહેડ્સ (Warheads) થી વધીને વર્ષ 2026 માં 190 વોરહેડ્સ સુધી પહોંચી ગયો છે. આ વધારાની સાથે જ ભારત વ્યૂહાત્મક રીતે પોતાના પાડોશી દેશ પાકિસ્તાનથી ઘણું આગળ નીકળી ગયું છે, જેની પરમાણુ ક્ષમતા આ સમયગાળા દરમિયાન કોઈ પણ ફેરફાર વિના 170 વોરહેડ્સ પર જ અટકેલી છે.
સિપ્રીનો આ રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે ભારત ખૂબ જ ઝડપથી અને પરિપક્વતા સાથે પોતાની ઓપરેશનલ રેડીનેસ (Operational readiness) નો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે.
ભારત અને પાકિસ્તાન બંને પોતાના પરમાણુ દળો અને મિસાઇલ ડિલિવરી સિસ્ટમ (Missile delivery system) ને સતત આધુનિક બનાવી રહ્યા છે, પરંતુ સંખ્યાબળની બાબતમાં ભારત હવે સ્પષ્ટ લીડ મેળવી ચૂક્યું છે.
રિપોર્ટમાં ભારતને લઈને એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ઓપરેશનલ શિફ્ટ (Operational shift) નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ભારત અને ચીન જેવા ઊભરતા પરમાણુ સક્ષમ દેશો હવે શાંતિકાળ દરમિયાન પણ પોતાની મિસાઇલો પર નાની સંખ્યામાં પરમાણુ વોરહેડ તૈનાત કરી શકે છે.
આ ભારતની સૈન્ય વ્યૂહરચનામાં આવેલો એક મોટો બદલાવ છે. ભારત હવે કોઈપણ કટોકટીની સ્થિતિમાં ખૂબ જ ઓછા સમયમાં જવાબી કાર્યવાહી (Retaliation) કરવા માટે સજ્જ થઈ ચૂક્યું છે.
જો આપણે વૈશ્વિક સ્તરે જોઈએ તો, સિપ્રીનો અંદાજ છે કે જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં વિશ્વનો કુલ પરમાણુ ભંડાર 12187 વોરહેડ્સ હતો. વર્ષ 2025 માં આ સંખ્યા 12241 હતી.
વૈશ્વિક સ્તરે કુલ સંખ્યામાં મામૂલી ઘટાડો જરૂર નોંધાયો છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ ઘટાડો ભ્રામક હોઈ શકે છે. દેશો પોતાના જૂના પરમાણુ હથિયારોને નષ્ટ કરવાની પ્રક્રિયા ધીમી કરી રહ્યા છે અને નવી, વધુ ઘાતક પરમાણુ પ્રણાલીઓની તૈનાતી તેજ કરી રહ્યા છે.