ભારતે ચીનના રોકાણ માટે દરવાજા વધુ ખોલવા પડશે, અમેરિકા પર ભરોસો કરવો મુશ્કેલ: પીએમ સલાહકાર

વૈશ્વિક વ્યાપારિક સમીકરણો અને ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિઓ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. આવા સમયે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી (Narendra Modi) ની આર્થિક સલાહકાર પરિષદના અંશકાલિક સભ્ય અને ભારતીય રિઝર્વ બેંક (Reserve Bank of India – RBI) ના ભૂતપૂર્વ ડેપ્યુટી ગવર્નર રાકેશ મોહને (Rakesh Mohan) ભારત સરકારને પોતાની આર્થિક નીતિઓમાં મોટો ફેરફાર કરવાની અપીલ કરી છે.

તેમના મતે, અમેરિકા (US) ની વેપાર નીતિઓમાં વારંવાર થતા ફેરફારોને કારણે તે હવે એક અવિશ્વસનીય ભાગીદાર બની રહ્યું છે. તેથી ભારતે પોતાના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર (Manufacturing Sector) ને મજબૂત કરવા અને નિકાસ વધારવા માટે ચીન (China) માંથી આવતા વિદેશી રોકાણ માટે પોતાના દરવાજા વધુ ખોલવા પડશે.

અમેરિકા અવિશ્વસનીય અને ચીન સાથે વ્યવહારુ અભિગમ જરૂરી

રાકેશ મોહને જણાવ્યું હતું કે યુએસએ (USA) માં વારંવાર બદલાતી આર્થિક અને વ્યાપારિક નીતિઓને કારણે ભારત તેના પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહી શકે નહીં. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, “આપણે ચીન સાથેના વ્યવહારોમાં વધુ વ્યવહારુ (Pragmatic) બનવું પડશે. દેશ માટે જેટલી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા (National Security) મહત્વની છે, તેટલી જ આર્થિક સુરક્ષા (Economic Security) પણ મહત્વની છે.”

ભારત અને ચીન વચ્ચે વર્ષ 2020 માં ગલવાન ઘાટી (Galwan Valley) માં થયેલા સૈન્ય સંઘર્ષ બાદ સંબંધો વણસ્યા હતા. ત્યારબાદ સરકારે પ્રેસ નોટ ૩ (Press Note 3) હેઠળ ભારત સાથે જમીની સરહદ ધરાવતા દેશોમાંથી આવતા રોકાણ પર કડક નિયંત્રણો અને સરકારી મંજૂરી ફરજિયાત કરી દીધી હતી, જેનો મુખ્ય હેતુ ચીની રોકાણને અટકાવવાનો હતો. જો કે, રાકેશ મોહને આ સંરક્ષણવાદી નીતિઓ (Protectionist Measures) ને બદલે ભારતના સસ્તા ઉત્પાદન આધારનો ઉપયોગ કરીને ચીની કંપનીઓને ભારતમાં રોકાણ માટે આકર્ષવા પર ભાર મૂક્યો છે.

એશિયન સપ્લાય ચેઈન સાથે જોડાણ અનિવાર્ય

તેમના મતે, વૈશ્વિક સ્તરે પૂર્વ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા આગામી દાયકામાં વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિના મુખ્ય ચાલક બળ તરીકે ઉભરી આવશે. તેથી ભારતે આ ક્ષેત્રની સપ્લાય ચેઈન (Asian Supply Chain) નો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બનવું પડશે. આ માટે તેમણે સરકારને નીચે મુજબના મહત્વના સૂચનો આપ્યા છે:

RCEP માં જોડાવા પર પુનર્વિચાર કરવો: વર્ષ 2019 માં ભારતે સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને ખેડૂતોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે ચીન પ્રેરિત ‘રીજનલ કોમ્પ્રિહેન્સિવ ઇકોનોમિક પાર્ટનરશિપ’ (Regional Comprehensive Economic Partnership – RCEP) માં જોડાવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. રાકેશ મોહને આ નિર્ણય પર ફરીથી વિચાર કરવા જણાવ્યું છે.

CPTPP માં સામેલ થવું: તેમણે ભારતને ‘કોમ્પ્રિહેન્સિવ એન્ડ પ્રોગ્રેસિવ એગ્રીમેન્ટ ફોર ટ્રાન્સ-પેસિફિક પાર્ટનરશિપ’ (CPTPP) માં જોડાવાની સંભાવનાઓ ચકાસવા માટે પણ વિનંતી કરી છે, જેથી ભારતીય માલસામાન પશ્ચિમી દેશોના બજારો સુધી સરળતાથી પહોંચી શકે.

વેપાર ખાધ અને આર્થિક વાસ્તવિકતા

સરહદી તણાવ હોવા છતાં, ભારત અને ચીન વચ્ચેના આર્થિક સંબંધો સતત મજબૂત થઈ રહ્યા છે. માર્ચ મહિનામાં પૂરા થયેલા નાણાકીય વર્ષમાં ભારતે ચીનમાંથી 130 અબજ ડોલરથી વધુની આયાત (Imports) કરી છે, જ્યારે નિકાસ (Exports) ખૂબ જ ઓછી રહી છે.

રાકેશ મોહને આ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું, “આપણે ચીનમાંથી દરેક વસ્તુની આયાત કરીએ છીએ પણ નિકાસ નહિવત કરીએ છીએ. આપણે ચીન કઈ વસ્તુઓની આયાત કરે છે તેનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવો જોઈએ અને તે ક્ષેત્રો ઓળખવા જોઈએ જ્યાં ભારતીય કંપનીઓ સ્પર્ધા કરી શકે.”

તેમણે ઉમેર્યું કે ચીની કંપનીઓ ભારતમાં આવીને ફેક્ટરીઓ સ્થાપશે તો તેનાથી સ્થાનિક સ્તરે રોજગારી (Jobs) નું સર્જન થશે અને ભારતની નિકાસ ક્ષમતા પણ વધશે.

બંને દેશો વચ્ચે પ્રવાસ અને વિઝા પ્રક્રિયા સરળ બનાવવાની માગ

આર્થિક સંબંધોને વેગ આપવા માટે રાકેશ મોહને બંને દેશો વચ્ચેના વ્યાપારિક પ્રવાસ (Business Travel)ને સરળ બનાવવાની હિમાયત કરી છે.

તેમણે ચીની વ્યવસાયીઓ માટે બિઝનેસ વિઝા (Business Visas) ઝડપથી જારી કરવા, એકેડેમિક એક્સચેન્જ (Academic Exchanges) મજબૂત કરવા અને બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ્સ (Direct Flights) પુનઃ શરૂ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.

તાજેતરમાં ભારત સરકારે સ્માર્ટફોન અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરમાં કેટલાક ચીની જોડાણ ધરાવતા રોકાણોને મંજૂરી આપીને નરમ અભિગમ અપનાવવાની શરૂઆત કરી છે.

નિષ્ણાતોના મતે, આ ફેરફારો ભારતને ગ્લોબલ વેલ્યુ ચેઈન (Global Value Chain)નો હિસ્સો બનવામાં અને મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ (Manufacturing Hub) બનાવવામાં મદદરૂપ સાબિત થશે.