ભારતની ડિજિટલ આઝાદી જોખમમાં? કોઈ અન્ય દેશ પાસે છે આપણી ‘ઓફ સ્વિચ’

Sovereign India Technology | ગયા અઠવાડિયે, સરકારના માત્ર એક પત્રના કારણે અમેરિકા બહારના તમામ લોકો માટે વિશ્વના બે સૌથી શક્તિશાળી AI મોડલ્સ રાતોરાત બંધ થઈ ગયા. આ ઘટનાએ પોતાનું AI (Sovereign AI) બનાવવાની ચર્ચા જગાવી છે.

પરંતુ સવાલ એ છે કે માત્ર AI જ કેમ? આપણી બેંકો જે ક્લાઉડ પર ચાલે છે, સરકારી પોર્ટલને સુરક્ષિત કરતા સર્ટિફિકેટ્સ, ૨૧.૯ મિલિયન ભારતીય ડેવલપર્સનો કોડ હોસ્ટ કરતું પ્લેટફોર્મ અને આપણી મિસાઈલોને ગાઈડ કરતું નેવિગેશન—આ બધું જ વિદેશના હાથમાં રહેલી ‘ઓફ સ્વિચ’ (Kill Switch) પર નિર્ભર છે.

આપણે ઘણીવાર કહીએ છીએ કે ‘જે વ્હીલ (પૈડું) ઓલરેડી બનેલું છે તેને ફરીથી બનાવવાની શું જરૂર છે?’ પરંતુ આનો જવાબ છે: જે પૈડું તમારું નથી, તે ગમે ત્યારે છીનવી શકાય છે. 199ના કારગિલ યુદ્ધ (Kargil War) વખતે જ્યારે ભારતીય સેનાએ અમેરિકા પાસે GPS ડેટા માંગ્યો, ત્યારે તેમણે ના પાડી દીધી હતી.

આ પાઠમાંથી શીખીને ભારતે પોતાનું નેવિગેશન સિસ્ટમ NavIC બનાવ્યું. પરંતુ NavIC ના પ્રથમ જનરેશનના સેટેલાઇટમાં પણ આયાતી સ્વિસ એટોમિક ક્લોકનો ઉપયોગ થયો હતો, જેમાંથી કેટલીક ફેલ થઈ ગઈ.

આ દર્શાવે છે કે સાર્વભૌમત્વ (Sovereignty) માત્ર પ્રેસ રિલીઝથી નથી આવતું, તે ક્લોક, ચિપ અને સિલિકોન સુધી ઊંડે હોવું જોઈએ.

આવી ઘટનાઓ સતત વધી રહી છે:

• નાયરા એનર્જી (જુલાઈ ૨૦૨૫): રશિયન શેરહોલ્ડિંગ પર યુરોપિયન યુનિયનના પ્રતિબંધોને કારણે માઈક્રોસોફ્ટે ભારતીય રિફાઇનરીની સેવાઓ સસ્પેન્ડ કરી દીધી. કોઈ ભારતીય કોર્ટ કે કાયદા વગર વિદેશી કંપનીએ આપણી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો પ્લગ ખેંચી લીધો.
• રશિયા (૨૦૨૨-૨૦૨૪): પશ્ચિમી ક્લાઉડ અને IT સેવાઓ બંધ કરી દેવાઈ અને SWIFT માંથી બહાર કરી દેવાયું.
• ગિટહબ (GitHub): પ્રતિબંધો લાગુ થતાં જ ઈરાન, સીરિયા અને ક્રિમિયાના ડેવલપર્સ રાતોરાત પોતાના જ કોડમાંથી લોક આઉટ થઈ ગયા.
• ફોક્સકોન (૨૦૨૫): ચીને ભારતમાં આઈફોનનું ઉત્પાદન અટકાવવા માટે અચાનક પોતાના ૩૦૦ થી વધુ એન્જિનિયરોને પાછા બોલાવી લીધા.

આજે ભારતનું 70% ક્લાઉડ અમેરિકાના ત્રણ હાઇપરસ્કેલર્સ પર ચાલે છે, જે અમેરિકી ક્લાઉડ એક્ટ (US CLOUD Act) હેઠળ આવે છે.

ભારત પાસે એકપણ DNS રૂટ સર્વર કે વિશ્વસનીય સોવરેન રૂટ સર્ટિફિકેટ ઓથોરિટી નથી. જો આ વિદેશી કંપનીઓ એકસાથે સર્ટિફિકેટ રદ કરી દે, તો દેશની તમામ બેંકિંગ સિસ્ટમ ઠપ થઈ શકે છે. તેથી, સોવરેન ક્લાઉડ, આપણું પોતાનું DNS રૂટ અને રાષ્ટ્રીય સાયબર સિક્યુરિટી સ્ટ્રેટેજી કોઈ સામાન્ય પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ તે દેશને કોઈ અન્ય દ્વારા ‘ઓફ’ થતો બચાવવા માટે અનિવાર્ય છે.