Global Oil Crisis | દુનિયાભરમાં આગામી 2 થી 3 અઠવાડિયામાં ઇંધણના ભાવમાં ભયંકર વિસ્ફોટ (Price Explosion) થઈ શકે છે તેવી ઓઇલ ક્ષેત્રની જાયન્ટ કંપનીઓએ આપેલી ગંભીર ચેતવણીને પગલે આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર (International Market) માં ભારે હડકંપ મચી ગયો છે.
મધ્ય-પૂર્વ એશિયા (Middle East) માં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે છેલ્લા 3 મહિનાથી ચાલી રહેલા તીવ્ર સૈન્ય સંઘર્ષના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલનો પુરવઠો પૂરો પાડતો સૌથી મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) હાલ સંપૂર્ણપણે ઠપ્પ છે.
આ નાકાબંધીને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની ભૌતિક અછત (Physical Shortages) વર્તાવવાની શરૂ થઈ ચૂકી છે, જે આગામી દિવસોમાં વિશ્વ અર્થતંત્ર માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.
વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો ખોરવાતા નિષ્ણાતો ચિંતિત
ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) ના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટરના જણાવ્યા અનુસાર, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા તેલ અને ગેસના પ્રવાહમાં અવરોધ અને પ્રદેશમાં ઊર્જા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પરના હુમલા એ ઇતિહાસમાં વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા (Global Energy Security) માટે સૌથી મોટો ખતરો છે.
આ નાકાબંધીને કારણે દરરોજ આશરે 1.2 થી 1.3 કરોડ બેરલ તેલની સપ્લાય માર્કેટમાંથી ગાયબ થઈ ચૂકી છે. માર્ચ અને એપ્રિલ મહિનાની વચ્ચે જ વૈશ્વિક તેલ ભંડારમાં 24.6 કરોડ બેરલનો ઘટાડો નોંધાયો છે, જે દરરોજના 40 લાખ બેરલ જેટલો થાય છે.
જેપી મોર્ગન (JPMorgan) અને ગોલ્ડમેન સાક્સ (Goldman Sachs) જેવી વૈશ્વિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંકોના વિશ્લેષણ અનુસાર, બજારમાં તેલની આ અછતને પહોંચી વળવા માટે અત્યાર સુધી વિવિધ દેશો પોતાના ઈમરજન્સી અને સ્ટ્રેટેજિક ઓઇલ રિઝર્વ (Strategic Petroleum Reserves) નો બેફામ ઉપયોગ કરી રહ્યા હતા.
આ ક્ષમતા હવે તેના અંતિમ આરે પહોંચી ગઈ છે. પશ્ચિમી દેશો દ્વારા તેલ બજારને સંતુલિત રાખવા માટે મુક્ત કરવામાં આવેલો આ વ્યૂહાત્મક ભંડાર હવે ખાલી થવા આવ્યો છે, જેનાથી બજાર પરનું જોખમ બમણું થઈ ગયું છે.
ઓઇલ ઇન્ડસ્ટ્રીના દિગ્ગજો દ્વારા મોટા તોફાનની આશંકા
ઓઇલ ઇન્ડસ્ટ્રીની અગ્રણી કંપની ‘શેવરોન’ (Chevron) ના ચેરમેન અને સીઈઓ માઈક વર્થ (Mike Wirth) અને ‘એક્સોનમોબિલ’ (ExxonMobil) ના સિનિયર વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ નીલ ચેપમેન (Neil Chapman) એ સંયુક્ત રીતે ઓઇલ માર્કેટમાં એક મોટું તોફાન આવવાની ભીતિ વ્યક્ત કરી છે.
વાર્ષિક સ્ટ્રેટેજિક ડિસિઝન્સ કોન્ફરન્સ (Strategic Decisions Conference) માં નીલ ચેપમેને જણાવ્યું હતું કે, વ્યાપારી ઇન્વેન્ટરીઝ જેમ કે ગેસોલિન, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલ અત્યંત નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયા છે. અમેરિકામાં ટ્રમ્પ પ્રશાસન (Trump Administration) અને અન્ય સરકારી તંત્રો દ્વારા ઈરાન સાથે ટૂંક સમયમાં સમજૂતી થઈ જશે તેવા ખોટા સંકેતો આપીને બજારને કૃત્રિમ રીતે શાંત રાખવાનો પ્રયાસ કરાયો હતો, જેના કારણે ગત સપ્તાહે ક્રૂડના ભાવમાં 10 ટકાનો ઘટાડો પણ જોવા મળ્યો હતો.
વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિએટ (WTI) ક્રૂડ ઘટીને 87.36 ડૉલર અને બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) ઘટીને 91.12 ડૉલર પ્રતિ બેરલ થયું હતું. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આવો કોઈ જ કરાર થતો દેખાતો નથી. પરિણામે, જૂન અને ખાસ કરીને જુલાઈ મહિનામાં આ દબાણ સીધું કિંમતો પર દેખાશે.
મોડેલ્સ દર્શાવે છે કે આગામી 2 થી 3 અઠવાડિયા અથવા મહત્તમ 1 મહિનામાં જ્યારે આ આંચકા શોષક (Shock Absorbers) સમાન ભંડારો સંપૂર્ણ ખાલી થઈ જશે, ત્યારે તેલની કિંમતો સીધી 140 થી 160 ડૉલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે. શેવરોનના સીઈઓ માઈક વર્થના મતે, સપ્લાયમાં આ પ્રકારની વિક્ષેપની ક્ષમતા 1970 ના દાયકાના ઊર્જા સંકટ જેવી જ ગંભીર છે.
પુરવઠો સામાન્ય થવામાં વર્ષો નીકળી જશે
સ્થિતિ એટલી ગંભીર છે કે જો આજે જ આ રાજદ્વારી ગતિરોધ અને યુદ્ધ અટકી જાય તો પણ આગામી વર્ષ સુધી બજાર સામાન્ય થાય તેમ નથી. સાઉદી અરેબિયા હાલમાં તેની ઇસ્ટ-વેસ્ટ પાઇપલાઇન (East-West Pipeline) નો મહત્તમ ઉપયોગ કરીને પૂર્વથી લાલ સમુદ્ર (Red Sea) તરફ દરરોજ 50 લાખ બેરલ ક્રૂડ પહોંચાડી રહ્યું છે જેથી વૈશ્વિક બજારને થોડી રાહત મળી શકે.
આ ઉપરાંત, બજારમાં અગાઉથી હાજર રહેલું ઈરાન, વેનેઝુએલા અને રશિયાનું સેન્ક્શન્ડ ક્રૂડ ઓઇલ (Sanctioned Crude Oil) જે વણવેચાયેલું પાણીમાં જહાજો પર પડ્યું હતું, તે પણ હવે વેચાઈ ચૂક્યું છે.
સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ની સરકારી ઓઇલ કંપની ‘Adnoc’ ના પ્રમુખ સુલ્તાન અલ-જાબેરના જણાવ્યા અનુસાર, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખુલ્યા પછી પણ માત્ર 80 ટકા સપ્લાય બહાલ કરવામાં ઓછામાં ઓછા 4 મહિનાનો સમય લાગશે, જ્યારે પૂર્ણ ક્ષમતાથી ઓઇલ સપ્લાય શરૂ થતાં 2027 ના પ્રથમ કે બીજા ક્વાર્ટર (Quarter) સુધીની રાહ જોવી પડી શકે છે.
બીજી તરફ ચીન (China) પણ વૈશ્વિક અછત વચ્ચે પોતાના 1.4 અબજ બેરલના ગુપ્ત વ્યૂહાત્મક ભંડારમાંથી તેલ ખાલી કરી રહ્યું છે. જો આગામી દિવસોમાં આ વૈશ્વિક ભંડારો સંપૂર્ણ ખાલી થઈ જશે, તો બજારમાં કિંમતો એટલી હદે વધી જશે કે લોકોની ખરીદશક્તિ જ ખતમ થઈ જશે જેને અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં ડિમાન્ડ ડિસ્ટ્રક્શન (Demand Destruction) કહેવાય છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર વિનાશક અસરો અને ભયંકર મંદીના સંકેત
જો ક્રૂડ ઓઇલ 150 ડૉલરની સપાટી વટાવી જશે તો તેની સીધી અસર સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા પર પડશે. કાર, ટ્રક અને જહાજોના ઇંધણના ભાવ આસમાને પહોંચશે, જેનાથી પરિવહન ખર્ચ (Transportation Cost) વધશે. આના કારણે માત્ર જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ જ નહીં, પરંતુ ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં પણ મોટો ઉછાળો આવશે.
આ સિવાય હવાઈ મુસાફરી મોંઘી થશે અને બાંધકામ તેમજ ઉત્પાદન ક્ષેત્ર (Manufacturing Sector) નો ખર્ચ પણ અસાધારણ રીતે વધી જશે. આગામી થોડા મહિનામાં વૈશ્વિક સ્તરે ફુગાવાનો આંકડો (Inflation Numbers) ભારે ઉછાળો મારી શકે છે. જો અગ્રણી રાજકારણીઓ આ વૈશ્વિક સ્ટેન્ડઓફ (Standoff) નો ઉકેલ લાવવામાં નિષ્ફળ રહેશે, તો મોંઘવારી કાબૂ બહાર જશે.
આ ઊર્જા સંકટ જો લાંબો સમય ચાલશે તો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સીધું જ ભયંકર મંદી (Global Recession) ની ખાઈમાં ધકેલાઈ જશે તે નક્કી છે, જેમાંથી બહાર નીકળતા વિશ્વને વર્ષોનો સમય લાગી શકે છે.