F35 Fighter Jet: અમેરિકા (America) નું સૌથી એડવાન્સ સ્ટેલ્થ ફાઇટર જેટ F35 (F35 Stealth Fighter Jet) હવે વિવાદો અને મોડ્રનાઇઝેશનમાં વિલંબનું મોટું ઉદાહરણ બની ગયું છે. પેન્ટાગોને (Pentagon) તાજેતરમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સને 6 ફાઇટર જેટ રડાર વગર જ ડિલિવર કરી દીધા છે.
આ જેટ્સ માટેનું નવું AN/APG-85 રડાર સિસ્ટમ (Radar System) એપ્રિલ 2028 સુધી પ્રોડક્શન (Production) માં આવવાનું નથી. F35 જોઇન્ટ પ્રોગ્રામ ઓફિસના વડા લેફ્ટનન્ટ જનરલ ગ્રેગરી માસિએલોએ સ્વીકાર્યું છે કે રડાર વગરના આ જેટ્સ યુદ્ધના મિશન માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ નથી. 400 બિલિયન ડોલરથી વધુનો આ દુનિયાનો સૌથી મોંઘો ફાઇટર પ્રોગ્રામ અત્યારે ‘વિના આંખ’ વાળા વિમાનો ડિલિવર કરી રહ્યો છે.
ભારતના સંદર્ભમાં આ સમાચાર ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે (Donald Trump) વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી (Narendra Modi) ની અમેરિકા યાત્રા દરમિયાન અને તે પહેલાં પણ ભારતીય વાયુસેના (IAF) ને F35 ઓફર કર્યું હતું.
ટ્રમ્પે ભારતને આ ૫મી પેઢીનું સ્ટેલ્થ ફાઇટર ઉપલબ્ધ કરાવવાનો રસ્તો ખોલવાની વાત કહી હતી, જે ભારત-અમેરિકા સંરક્ષણ સંબંધોને નવી ઊંચાઈ આપી શકે તેમ હતું. પરંતુ આ પ્રોગ્રામની વર્તમાન ખામીઓ ભારત માટે વિચારવા જેવી છે.
F35 લાઇટનિંગ II (F35 Lightning II) પ્રોગ્રામનો કુલ ખર્ચ હવે ૨ ટ્રિલિયન ડોલરની આસપાસ પહોંચી રહ્યો છે. એક જેટની કિંમત ૧૦૦ મિલિયન ડોલરથી વધુ છે, ઉપરાંત તેનું મેઇન્ટેનન્સ (Maintenance) અને લાઇફ સાયકલ કોસ્ટ (Life Cycle Cost) ખૂબ જ મોંઘી છે.
નવું પાવરફુલ રડાર ફિટ કરવા માટે નાકના ભાગમાં માઉન્ટિંગ સિસ્ટમ બદલવી પડી, જેના કારણે જૂનું રડાર ફિટ ન થઈ શક્યું અને લોકહીડ માર્ટિન (Lockheed Martin) કંપનીએ રડાર વગર જ ૬ જેટ્સ ડિલિવર કરી દીધા. આ જેટ્સ માત્ર ટ્રેનિંગ (Training) માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે, અસલી યુદ્ધમાં નહીં.
ભારતે અત્યાર સુધી આ ઓફર સ્વીકારી નથી, કારણ કે ભારત ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ (Make in India) પર જોર આપે છે અને રશિયા તથા ફ્રાન્સ સાથે લાંબા સમયના સંબંધો ધરાવે છે. F35 ખરીદવા પર અમેરિકાની ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર (Technology Transfer) અને વપરાશ પરની કડક શરતો ભારતને અનુકૂળ નથી આવતી.
જો ભારત F35 ખરીદે તો વાયુસેનાને સ્ટેલ્થ ટેકનોલોજી અને ચાઇના-પાકિસ્તાન સામે મજબૂતી મળે, પરંતુ આવા ટેકનિકલ અવરોધો, ડિલે (Delay) અને મોટો ખર્ચ ભારતના સંરક્ષણ બજેટ પર બોજ બની શકે છે. ભારત અત્યારે પોતાના એડવાન્સ મીડિયમ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ AMCA (AMCA Project) પર કામ કરી રહ્યું છે.
આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે અમેરિકી ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રી સપ્લાય ચેઇન (Supply Chain) ની સમસ્યાઓથી ઘેરાયેલી છે. ભારત જેવા દેશને મજબૂત એરફોર્સ જોઈએ, પરંતુ ‘વિના આંખ’ વાળું વિમાન નહીં. ટ્રમ્પની ઓફર પર ભારતે ફરી વિચારવું જોઈએ પરંતુ પોતાની શરતો અને સંયુક્ત ઉત્પાદન (Joint Production) સાથે.