મિનીમમ બેલેન્સની નાટકબાજી… બેંકોએ માત્ર 4 વર્ષમાં પેનલ્ટી પેટે ₹26,100 કરોડ મેળવ્યા
સરકારી ડેટા દર્શાવે છે કે માત્ર નાણાકીય વર્ષ 2026 (FY26) માં જ બેંકોએ ₹7,086 કરોડ એકઠા કર્યા; નાણા રાજ્ય મંત્રીએ રાજ્યસભામાં માહિતી આપી હતી કે 73 કરોડ બેસિક સેવિંગ્સ બેંક ડિપોઝિટ એકાઉન્ટ્સને આવા શુલ્કમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
નાણાકીય વર્ષ 2026 (FY26) માં, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોએ મિનીમમ બેલેન્સ શુલ્ક પેટે ₹2,137.92 કરોડ એકઠા કર્યા, જ્યારે ખાનગી બેંકોએ ₹4,948.71 કરોડ એકઠા કર્યા. જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો (PSBs) માં, SBI આ પ્રકારના શુલ્કમાં ₹477.27 કરોડ સાથે સૌથી આગળ રહી.
મિનીમમ એવરેજ બેલેન્સ (ન્યૂનતમ સરેરાશ બેલેન્સ) ના જાળવણી ન કરવા બદલ દંડ તરીકે બેંકોએ છેલ્લા ચાર નાણાકીય વર્ષોમાં ગ્રાહકો પાસેથી ₹26,100 કરોડથી વધુ રકમ વસૂલી છે.
નાણાકીય વર્ષ 2026 માં, બેંકોએ મિનીમમ એવરેજ બેલેન્સ ન જાળવવા બદલ પેનલ્ટી પેટે ₹7,086.63 કરોડ એકત્ર કરી લીધા છે. નાણાકીય વર્ષ 2025 (FY25) માં, તેમણે ₹6,974.79 કરોડ એકત્ર કર્યા હતા. નાણાકીય વર્ષ 2023 અને 2026 ની વચ્ચે બેંકોએ આ પ્રકારના શુલ્કમાં કુલ ₹26,170.37 કરોડ એકત્ર કર્યા છે.
બેંકો દ્વારા ગ્રાહકો પર લાદવામાં આવતા દંડ અંગેના એક પ્રશ્નના જવાબમાં નાણા રાજ્ય મંત્રી પંકજ ચૌધરીએ મંગળવારે રાજ્યસભામાં આ માહિતી આપી હતી.
મંત્રીએ રાજ્યસભાને માહિતગાર કરતા જણાવ્યું હતું કે, “ગ્રાહક-કેન્દ્રીયતા વધારવા અને સર્વસમાવેશી બેંકિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, પબ્લિક સેક્ટર બેંકો (PSBs) એ તેમના સર્વિસ ચાર્જ માળખાની સમીક્ષા કરી છે. 12 જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાંથી 10 બેંકોએ બચત ખાતાઓમાં મિનીમમ એવરેજ બેલેન્સ ન જાળવવા બદલ પેનલ્ટી ચાર્જિસ બંધ કરી દીધા છે, જ્યારે બે બેંકોએ તેમની બોર્ડ-મંજૂર નીતિઓ અને વ્યાપારી બાબતો અનુસાર આવા શુલ્કને વાજબી બનાવ્યા છે.”
નાણાકીય વર્ષ 2026 માં, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોએ આવા શુલ્ક પેટે ₹2,137.92 કરોડ વસૂલ્યા, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોએ ₹4,948.71 કરોડ વસૂલ્યા. જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં, સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) એ નાણાકીય વર્ષ 2026 માં સૌથી વધુ ₹477.27 કરોડનો શુલ્ક વસૂલ્યો હતો. જો કે, આ રકમ કરંટ એકાઉન્ટ્સ (ચાલુ ખાતા) ને સંબંધિત છે, કારણ કે SBI એ માર્ચ 2020 થી સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ્સ (બચત ખાતા) માં મિનીમમ એવરેજ બેલેન્સ ન જાળવવા બદલ પેનલ્ટી ચાર્જિસ સંપૂર્ણપણે માફ કરી દીધા છે.
નાણાકીય વર્ષ 2026 માં મિનીમમ એવરેજ બેલેન્સ ન જાળવવાના શુલ્ક પેટે બેંક ઓફ બરોડાએ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં ₹394.1 કરોડ સાથે બીજો સૌથી વધુ આંકડો નોંધાવ્યો છે.
દરમિયાન, ખાનગી બેંકોએ નાણાકીય વર્ષ 2026 માં આવા શુલ્કમાં ₹4,948.71 કરોડ એકત્ર કર્યા, જેમાં HDFC બેંક સૌથી આગળ રહી, જેણે ₹1,798.14 કરોડ એકત્ર કર્યા, ત્યારબાદ Axis બેંક ₹1,081.33 કરોડ સાથે બીજા ક્રમે રહી.
બેંક ખાતાઓમાં સંમત મિનીમમ બેલેન્સ ન જાળવવાની સ્થિતિમાં, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા બેંકોને SMS, ઈમેલ, પત્ર અથવા અન્ય યોગ્ય માધ્યમથી ગ્રાહકોને સૂચના આપવાની સલાહ આપવામાં આવી છે, મંત્રીએ વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે પેનલ્ટી ચાર્જીસ વસૂલતા પહેલા ગ્રાહકોને સામાન્ય રીતે જરૂરી મિનીમમ બેલેન્સ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે સમય આપવામાં આવે છે.
તેમણે કહ્યું, “બેંકો ઝીરો-બેલેન્સ સેવિંગ્સ એકાઉન્ટની સુવિધા આપે છે. આ ખાતાઓમાં બેસિક સેવિંગ્સ બેંક ડિપોઝિટ એકાઉન્ટ્સ (BSBDAs), જેમાં પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) હેઠળ ખોલવામાં આવેલા ખાતાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેથી કરીને ખાસ કરીને બેંકિંગ સુવિધા ન ધરાવતા, નબળા અને નાના જમાકર્તાઓ માટે બેંકિંગ સુવિધાઓની સાર્વત્રિક પહોંચ સુનિશ્ચિત કરી શકાય અને વ્યાજબી અને સુલભ બેંકિંગ સેવાઓ દ્વારા નાણાકીય સમાવેશનને પ્રોત્સાહન આપી શકાય. આ ખાતાઓમાં કોઈ મિનીમમ બેલેન્સ જાળવવાની જરૂર નથી.” તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે જન ધન ખાતાઓ સહિત આશરે 73 કરોડ BSBDA ખાતાઓ મિનીમમ બેલેન્સ ન જાળવવા બદલ કોઈ પેનલ્ટી ચાર્જને પાત્ર નથી.
મંત્રીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે RBI ની વર્તમાન સૂચનાઓ અનુસાર, બેંકો તેમની બોર્ડ-મંજૂર નીતિઓ મુજબ મિનીમમ એવરેજ બેલેન્સ (MAB) ન જાળવવા માટે શુલ્ક વસૂલ કરી શકે છે, પરંતુ આ શુલ્ક વાજબી, પારદર્શક અને સેવાઓ આપવાના ખર્ચને અનુરૂપ હોવા જોઈએ.