વૈશ્વિક યુદ્ધનું આર્થિક ચક્રવ્યૂહ: તેલ અને ડૉલરની રમત વચ્ચે ક્યાં અટવાઈ ભારતીય ઇકોનોમી?

India Economic Resilience | વર્તમાન સમયમાં ભારત આર્થિક મોરચે એક મોટા પડકારજનક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. આ આર્થિક દબાણનું મુખ્ય કારણ કોઈને છુપાયેલું નથી – મિડલ-ઈસ્ટ (Middle East) એટલે કે પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલો ભારે તણાવ.

પરિસ્થિતિ એવી સર્જાઈ છે કે ભારતના સામાન્ય નાગરિકોથી લઈને મોટા ઉદ્યોગપતિઓ સવારે ઉઠીને સૌથી પહેલા વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ (Crude Oil)ના ભાવ અને યુદ્ધને લગતા અપડેટ્સ તપાસે છે.

વાસ્તવિકતા એ છે કે દુનિયાના કોઈ ખૂણે કોઈ મિસાઈલ દાગવામાં આવે, બે દેશો આપસમાં ટકરાય, અથવા કોઈ શક્તિશાળી દેશ અન્ય દેશ પર આર્થિક પ્રતિબંધો (Sanctions) લગાવે, તો તેની સીધી અને આકરી માર ભારતીય જનતાના ખિસ્સા પર પડે છે. એટલે કે ‘કરે કોઈ અને ભોગવે કોઈ’. આ વૈશ્વિક વ્યવસ્થા દરેક ભારતીયને આર્થિક રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે.

રશિયા-યુક્રેન (Russia-Ukraine) યુદ્ધ હોય, કે હાલમાં અમેરિકા અને ઈરાન (America and Iran) વચ્ચેની જંગ હોય, આ તમામની નકારાત્મક અસર ભારતીય શેરબજાર (Indian Stock Market) પર સાફ દેખાઈ રહી છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ વૈશ્વિક સંકટ વચ્ચે પણ અમેરિકન શેરબજાર રેકોર્ડ ઊંચાઈ પર ટકેલું છે, જ્યારે ભારતનું બજાર માત્ર પસ્ત જ નથી થયું, પરંતુ દેશના જીડીપી (GDP) ગ્રોથની ગતિ પણ ધીમી પડવાની આશંકા સેવાઈ રહી છે.

હવે સવાલ એ ઊભો થાય છે કે આખરે કેમ દુનિયાના દરેક યુદ્ધનું બિલ ભારતને ચૂકવવું પડે છે? આ વૈશ્વિક ચક્રવ્યૂહ પાછળના અસલી કારણો શું છે અને આમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો કયો છે? આ કોઈ પ્રથમ ઘટના નથી, તેની પાછળ મુખ્યત્વે 4 મોટા આર્થિક કારણો જવાબદાર છે.

વૈશ્વિક ચક્રવ્યૂહમાં ફસાવાના 4 મુખ્ય કારણો

1. ક્રૂડ ઓઈલ (ભારતની સૌથી મોટી મજબૂરી)

ભારત પોતાની જરૂરિયાતના આશરે 85% કાચું તેલ વિદેશોમાંથી આયાત (Import) કરે છે. આનો અર્થ એ થયો કે ભારતની સમગ્ર ઇકોનોમી તેલની આયાત પર નિર્ભર છે. જ્યારે પણ મિડલ-ઈસ્ટમાં તણાવ વધે છે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) જેવા મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો પર સંકટ આવે છે, ત્યારે વૈશ્વિક બજારમાં તેલની કિંમતો આસમાને પહોંચી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત લાચાર બની જાય છે. બીજી તરફ, અમેરિકાનું ગણિત તદ્દન અલગ છે. અમેરિકા હવે માત્ર તેલ ખરીદનાર દેશ નથી, પરંતુ તે વિશ્વનો સૌથી મોટો તેલ ઉત્પાદક (Oil Producer) દેશ બની ચૂક્યો છે. તેથી, જ્યારે તેલ મોંઘું થાય છે ત્યારે અમેરિકન તેલ કંપનીઓનો નફો વધે છે. એટલે કે આવા સંકટમાં પણ અમેરિકાને કોઈ મોટું આર્થિક નુકસાન થતું નથી, જ્યારે ભારતના ડૉલર પાણીની જેમ વહી જાય છે. અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં આને આયાતી મોંઘવારી (Imported Inflation) કહેવામાં આવે છે, જ્યાં વિદેશી નિર્ણયોના કારણે સ્થાનિક બજારમાં મોંઘવારી વધે છે.

2. ડૉલરની દાદાગીરી (Dollar Hegemony)

વૈશ્વિક વેપારની વ્યવસ્થા એવી છે કે ભારતને કાચું તેલ ખરીદવા માટે અમેરિકન ડૉલર (US Dollar)માં જ ચૂકવણું કરવું પડે છે. જ્યારે પણ દુનિયામાં અસ્થિરતા કે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય છે, ત્યારે ગ્લોબલ ઇન્વેસ્ટર્સ (Global Investors) પોતાનું ભંડોળ સુરક્ષિત રાખવા માટે ડૉલર ખરીદવા તરફ દોડે છે. આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ડૉલર મજબૂત બને છે અને ભારતીય રૂપિયો (Indian Rupee) નબળો પડવા લાગે છે. છેલ્લા 2 મહિનાથી ભારતીય બજારમાં આ જ ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. રૂપિયો નબળો થવાનો સીધો અર્થ એ છે કે જે તેલ થોડા સમય પહેલા 70-75 ડૉલર પ્રતિ બેરલના ભાવે મળતું હતું, તેના માટે હવે ભારતે 100 ડૉલરથી વધુ ચૂકવવા પડી રહ્યા છે. એક તરફ મોંઘું તેલ અને બીજી તરફ નબળો રૂપિયો, આ બંને પરિબળો ભારતીય અર્થતંત્ર પર બેવડો પ્રહાર કરે છે અને વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserve) ઝડપથી ઘટાડે છે.

3. શેરબજારનું ગણિત (Stock Market Dynamics)

વૈશ્વિક તણાવ દરમિયાન ભારતીય શેરબજારમાં હંમેશા મોટો કડાકો જોવા મળે છે, જેનું મુખ્ય કારણ વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FII) છે. સંકટ સમયે વિદેશી રોકાણકારો અમેરિકાને સૌથી સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન એટલે કે સેફ હેવન (Safe Haven) માને છે. યુદ્ધની સ્થિતિ સર્જાતા જ આ રોકાણકારો ભારત જેવા ઇમર્જિંગ માર્કેટ્સ (Emerging Markets)માંથી પોતાનો નફો વસૂલ કરીને નાણાં પાછા ખેંચી લે છે અને તે નાણાં અમેરિકાના સરકારી બોન્ડ્સ (US Government Bonds) અથવા અમેરિકન શેરબજારમાં રોકે છે. આના કારણે ભારતીય બજાર ધડાધડ તૂટી જાય છે અને અમેરિકાનું બજાર મજબૂતીથી ટકી રહે છે.

4. નિકાસ (Export) પર માઠી અસર

ભારત મોટા પાયે એન્જિનિયરિંગ ગુડ્સ, ટેક્સટાઈલ (Textile) અને કેમિકલ્સ જેવી વસ્તુઓની નિકાસ કરે છે. પરંતુ જ્યારે દરિયાઈ માર્ગો પર યુદ્ધનું જોખમ વધે છે, ત્યારે સપ્લાય ચેઈન (Supply Chain) ખોરવાય છે. જહાજોને લાંબા વૈકલ્પિક રૂટ પરથી પસાર થવું પડે છે, જેના કારણે જહાજોનું ભાડું (Freight Rate) અને ઈન્સ્યોરન્સ પ્રીમિયમ 3 થી 4 ગણું વધી જાય છે. પરિણામે, વિદેશી બજારોમાં પહોંચતા સુધીમાં ભારતીય પ્રોડક્ટ્સ ઘણી મોંઘી થઈ જાય છે અને મોંઘી હોવાના કારણે તેની વૈશ્વિક માંગ ઘટી જાય છે. આનાથી ભારતની નિકાસ ઠપ થાય છે અને દેશમાં આવતી વિદેશી કરન્સી (Foreign Currency) ઘટી જાય છે.

સામાન્ય માણસ અને જીડીપી પર અસર

જ્યારે આ ચારેય આર્થિક સંકટો એકસાથે ત્રાટકે છે, ત્યારે દેશનો આર્થિક વિકાસ દર (GDP Growth Rate) ધીમો પડી જાય છે. સ્થાનિક સ્તરે કોઈ સમસ્યા ન હોવા છતાં ભારત લાચાર બની જાય છે. માત્ર તેલ મોંઘું થવાથી દેશમાં માલસામાનની હેરફેર (Logistics) મોંઘી બને છે, જે શાકભાજી, દૂધ અને રાશન જેવી દૈનિક ચીજોના ભાવ વધારે છે. આ મોંઘવારીને કાબૂમાં લેવા માટે રિઝર્વ બેંક (RBI)ને વ્યાજ દરો (Interest Rates) વધારવા પડે છે. વ્યાજ દરો વધતા જ હોમ લોન (Home Loan), કાર લોન અને બિઝનેસ લોન મોંઘી થઈ જાય છે. જ્યારે લોન મોંઘી થાય છે, ત્યારે સામાન્ય માણસ નવું ઘર કે ગાડી ખરીદવાનું ટાળે છે. બજારમાં માંગ ઘટવાથી ફેક્ટરીઓમાં ઉત્પાદન ધીમું થાય છે, જેના કારણે નવી નોકરીઓ (Jobs) સર્જાતી નથી અને આખરે જીડીપી ટ્રેક પરથી ઉતરી જાય છે.

આ ચક્રવ્યૂહમાંથી બહાર નીકળવા ભારતે શું કરવું જોઈએ?

આ વૈશ્વિક આર્થિક કટોકટીમાંથી બચવા માટે માત્ર દુનિયાને દોષ આપવાથી કંઈ નહીં વળે. ભારતે જો સાચા અર્થમાં આત્મનિર્ભર (Self-Reliant) બનવું હોય, તો નીચેના 4 મોરચે યુદ્ધના ધોરણે કામ કરવું પડશે:

ઊર્જા ક્ષેત્રે વિદેશી નિર્ભરતા ઘટાડવી: જ્યાં સુધી ભારત તેલ માટે ખાડી દેશો (Gulf Countries) પર નિર્ભર રહેશે, ત્યાં સુધી આપણી અર્થવ્યવસ્થા સુરક્ષિત નહીં બને. આપણે પેટ્રોલ-ડીજલ પરની નિર્ભરતા ઝડપથી ઘટાડવી પડશે. દેશમાં ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ (EV) પર શિફ્ટ થવું પડશે અને પેટ્રોલમાં E30 એટલે કે 30 ટકા સુધી ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ (Ethanol Blending) કરવું પડશે. આ સિવાય સોલાર એનર્જી (Solar Energy) અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન (Green Hydrogen) ક્ષેત્રે એવી આત્મનિર્ભરતા મેળવવી પડશે કે ભવિષ્યમાં કાચા તેલની જરૂરિયાત માત્ર પેટ્રોકેમિકલ્સ માટે જ રહે, ઇંધણ માટે નહીં.

ડી-ડૉલરાઇઝેશન (De-Dollarisation)ને પ્રોત્સાહન: ભારતે ડૉલરની દાદાગીરી ઓછી કરવા માટે રશિયા, યુએઈ અને ઈરાન જેવા દેશો સાથે સીધા સ્થાનિક ચલણ એટલે કે ‘રૂપિયો-રૂબલ’ કે ‘રૂપિયો-દિરહામ’માં ટ્રેડ સેટલમેન્ટ (Trade Settlement) વધારવું પડશે. જો ભારત કાચું તેલ રૂપિયામાં ખરીદવામાં સફળ રહેશે, તો ગમે તેટલા યુદ્ધ થાય તો પણ આપણા ફોરેક્સ રિઝર્વ પર કોઈ આંચ નહીં આવે.

સ્થાનિક રોકાણકારોને ‘સુપરપાવર’ બનાવવા: ભારતીય શેરબજારને એટલું મજબૂત બનાવવું પડશે કે વિદેશી રોકાણકારો (FII)ના જવા-આવવાથી માર્કેટ ક્રેશ ન થાય. છેલ્લા 1 વર્ષમાં વિદેશીઓએ ભારે વેચવાલી કરી હોવા છતાં આપણું બજાર રિટેલ રોકાણકારો (Retail Investors) અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ (DII)ના દમ પર ટકી રહ્યું છે. આ ડોમેસ્ટિક લિક્વિડિટીને વધુ પ્રોત્સાહિત કરવી પડશે.

‘ચાઇના પ્લસ વન’ (China Plus One) વ્યૂહરચનાનો લાભ: ભારતે હવે માત્ર આઈટી (IT) સર્વિસ સેક્ટર પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ (Make in India) અને પીએલઆઈ (PLI) સ્કીમ્સને વધુ આક્રમક બનાવવી પડશે. ભારતને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનનું એવું કેન્દ્ર બનાવવું પડશે કે દુનિયા આપણી મેન્યુફેક્ચરિંગ વિના ચાલી જ ન શકે. જ્યારે વૈશ્વિક કંપનીઓની ફેક્ટરીઓ ભારતમાં હશે, ત્યારે ગમે તેવું વૈશ્વિક સંકટ હોય તો પણ વિદેશી ફંડ્સ ભારતમાંથી નાણાં કાઢતા અચકાશે.