ખેડૂતો ઘણીવાર એવું માને છે કે ખેતરમાં જેટલો વધારે યુરિયા નાખવામાં આવશે, તેટલો વધારે પાક થશે. પરંતુ વાસ્તવિકતા તેનાથી વિપરીત છે. કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે ‘સારા ઉત્પાદન’ના લોભમાં જરૂરિયાત કરતાં વધારે રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ પાકને ફાયદાને બદલે નુકસાન પહોંચાડી રહ્યો છે. આનાથી માત્ર ઘઉં, ડાંગર અને મકાઈ જેવા પાકોમાં જીવાત અને રોગોનો હુમલો વધે છે, પણ ખેડૂતનો ખર્ચ પણ બિનજરૂરી રીતે વધી જાય છે.
આ સમસ્યાનો ચોક્કસ ઈલાજ કરવા માટે વૈજ્ઞાનિકોએ એક ખૂબ જ સસ્તી અને સચોટ ટેકનિક શોધી કાઢી છે, જેને ‘કસ્ટમાઇઝ્ડ લીફ કલર ચાર્ટ’ (CLCC) કહેવામાં આવે છે. આ ₹50-60 નો એક સામાન્ય ચાર્ટ ખેડૂતને જણાવે છે કે તેના પાકને ક્યારે અને કેટલા યુરિયાની જરૂર છે.
આ ચાર્ટ કેવી રીતે કામ કરે છે?
આ ટેકનિક એટલી જ સરળ છે જેટલું કોઈ દર્દીનો તાવ માપવો. આ ટેકનિકનો આધાર એ છે કે છોડના પાંદડાનો રંગ તેના સ્વાસ્થ્યનું રહસ્ય ખોલે છે.
- CLCC એક પ્લાસ્ટિકની શીટ હોય છે જેના પર આછા પીળા-લીલાથી લઈને ઘેરા લીલા રંગ સુધીના 6 અલગ-અલગ કૉલમ બનેલા હોય છે.
- જો પાંદડાનો રંગ ઘેરો લીલો હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે છોડમાં નાઇટ્રોજન ભરપૂર છે અને તેને યુરિયાની જરૂર નથી.
- જો રંગ આછો અથવા પીળો હોય, તો છોડને યુરિયાની જરૂર છે.
- આ ચાર્ટની મદદથી ખેડૂત અંધારામાં તીર મારવાને બદલે એકદમ ચોક્કસ માત્રામાં યુરિયા ખાતર આપી શકે છે.
ઘઉંમાં ક્યારે અને કેટલો યુરિયા નાખવો?
ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન સંસ્થાન (IARI), પૂસાના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક ડૉ. રાજીવ કુમાર સિંહના જણાવ્યા અનુસાર:
- વાવણીના સમયે: સામાન્ય ઘઉંમાં 40 કિલો પ્રતિ એકર યુરિયા નાખવો. મોડેથી વાવેલા ઘઉંમાં 25 કિલો યુરિયા પ્રતિ એકર નાખવો જોઈએ.
- બીજી સિંચાઈ પછી CLCC ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ:
ખેતરમાં 10 સ્વસ્થ છોડ પસંદ કરો અને તેમના પાંદડાનો રંગ ચાર્ટ સાથે મેળવો.
જો ઘઉંના પાંદડાનો રંગ કૉલમ 5 કે 6 (ઘેરો લીલો) જેવો હોય, તો માત્ર 15 કિલો યુરિયા નાખો.
જો રંગ કૉલમ 4 થી 4.5 ની વચ્ચે હોય, તો 40 કિલો યુરિયા નાખો.
જો રંગ કૉલમ 4 થી ઓછો (આછો) હોય, તો 55 કિલો યુરિયા પ્રતિ એકર નાખો.
આ પ્રક્રિયા દર 10 દિવસે તપાસતા રહેવી.
ચાર્ટનો ઉપયોગ કરતી વખતે આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો
-
પાંદડાના રંગનું મિલન હંમેશા સવારે 8 થી 10 વાગ્યે અથવા સાંજે 2 થી 4 વાગ્યે જ કરવું.
-
ખેડૂતે પોતાની પડછાઈ (છાંયો) બનાવીને પાંદડાને ચાર્ટ પર રાખવું જેથી તેના પર સીધો તડકો ન પડે.
-
જે પાંદડાની તપાસ કરી રહ્યા છો, તેમાં કોઈ રોગ કે ડાઘ ન હોવા જોઈએ.
-
જો ખેતરમાં પાણી ભરાયેલું હોય, તો તે સમયે યુરિયાનો છંટકાવ ન કરવો.
ઓછો યુરિયા, વધારે ઉત્પાદન
આ ટેકનિક અપનાવવાનો સૌથી મોટો ફાયદો ખેડૂતની બચતને થાય છે. એક અંદાજ મુજબ, CLCCના ઉપયોગથી ખેડૂત પ્રતિ એકર 20 થી 30 કિલો યુરિયા બચાવી શકે છે. યુરિયા ઓછો નંખાવાથી પાક પર જીવાતનો પ્રકોપ ઓછો થશે અને જમીનનું સ્વાસ્થ્ય પણ જળવાઈ રહેશે. સૌથી અગત્યની વાત, તેનાથી ભૂગર્ભજળ ઝેરી થતું અટકશે.
ટૂંકમાં, ₹50-60 નો આ નાનકડો ચાર્ટ ખેડૂતોના હજારો રૂપિયાનો ખર્ચ બચાવી શકે છે અને પર્યાવરણને સુરક્ષિત રાખીને મબલક ઉત્પાદનની ખાતરી આપી શકે છે.