Supreme Court SIR | બિહારમાં આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી (Assembly Elections) પહેલા સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) મતદાતા યાદીના વિશેષ અને ગહન પુનરીક્ષણ (Special Intensive Revision – SIR) ની પ્રક્રિયાને સંપૂર્ણપણે કાયદેસર અને બંધારણીય ગણાવી છે.
દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice of India – CJI) સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ જૉયમાલ્યા બાગચીની બેન્ચે (Bench) બુધવારે આ મહત્ત્વનો આદેશ સંભળાવતા સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, ભારત સરકારના ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India – ECI) પાસે આ પ્રકારની વિશેષ પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની સંપૂર્ણ કાનૂની સત્તા છે. કોર્ટે આ પ્રક્રિયાને પડકારતી તમામ અરજીઓ (Petitions) ફગાવી દીધી છે.
‘સામાન્ય પ્રક્રિયાથી અલગ હોવા માત્રથી SIR રદ ન થઈ શકે’ સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે, કોઈ પ્રક્રિયા માત્ર એટલા માટે રદ ન કરી શકાય કારણ કે તે સામાન્ય મતદાતા યાદી સુધારણા પ્રક્રિયા કરતાં અલગ છે. અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, દેશમાં સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી (Free and Fair Elections) કરાવવાના મુખ્ય હેતુ સાથે આ પ્રક્રિયા સીધી રીતે જોડાયેલી છે. ભારતીય કાયદો ચૂંટણી પંચને કોઈપણ સમયે અને કોઈપણ વિશેષ સંજોગોમાં આવું વિશેષ પુનરીક્ષણ (Special Revision) કરવાની સત્તા આપે છે, તેથી SIR ને ગેરકાનૂની ન કહી શકાય. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ પ્રક્રિયા જનપ્રતિનિધિત્વ કાયદા (Representation of the People Act – RP Act) અથવા તેના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતી નથી.
ચૂંટણી પંચે સત્તાની બહાર જઈને કામ નથી કર્યું: SC અદાલતના મતે, SIR ની આ કામગીરી બંધારણના અનુચ્છેદ 324 (Article 324) હેઠળ ચૂંટણી પંચને મળેલી જવાબદારીઓને વધુ મજબૂત બનાવે છે. કોર્ટે અરજદારોની દલીલોને નકારતા કહ્યું કે ચૂંટણી પંચે પોતાના અધિકારક્ષેત્રની બહાર જઈને કોઈ કામ કર્યું નથી એટલે કે તે ‘અલ્ટ્રા વાયર્સ’ (Ultra Vires) નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે, આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન સામાન્ય જનતાને પોતાની રજૂઆત કરવા માટે પૂરતી તકો આપવામાં આવી હતી, તેથી તેમાં કંઈપણ મનસ્વી કે ભેદભાવપૂર્ણ નથી.
પ્રક્રિયામાં સુરક્ષાના પૂરતા ઉપાયો ઉપલબ્ધ છે સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે, અસરગ્રસ્ત લોકોને નોટિસ આપવી અને સુનાવણી (Hearing) કરવી જેવા તમામ જરૂરી કાનૂની સુરક્ષા ઉપાયો આ પ્રક્રિયામાં પહેલેથી જ સામેલ હતા. SIR નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મતદાતા યાદીને વધુ સચોટ, સંપૂર્ણ અને ભરોસાપાત્ર બનાવવાનો છે. કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે આ પ્રક્રિયામાં લેવાયેલા પગલાં બિલકુલ કઠોર નથી અને સામાન્ય નાગરિકોના નામ મનસ્વી રીતે યાદીમાંથી બહાર ન થઈ જાય તે માટે કમિશને પૂરતી તકેદારી રાખી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદા દરમિયાન જે મુખ્ય પાયાની અને મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ (Observations) કરી છે, તેને આપણે 5 મુખ્ય મુદ્દાઓ દ્વારા વિગતવાર સમજી શકીએ:
1. ચૂંટણી પંચની બંધારણીય શક્તિઓ બહાલ સર્વોચ્ચ અદાલતે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચ એક સ્વાયત્ત અને બંધારણીય સંસ્થા (Constitutional Body) છે. નિષ્પક્ષ અને શુદ્ધ મતદાતા યાદી તૈયાર કરવી એ તેની મુખ્ય સત્તા છે. વિશેષ સંજોગોમાં સામાન્ય નિયમોથી હટીને અલગ પ્રક્રિયા અપનાવવી તે બંધારણ કે કાયદાની વિરુદ્ધ નથી. તેથી SIR કાનૂની રીતે માન્ય છે.
2. દસ્તાવેજોની માંગણી મનસ્વી નથી બિહારમાં આ પ્રક્રિયા શરૂ થયા બાદ દસ્તાવેજોની યાદીને કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી હતી. અરજદારોનો આક્ષેપ હતો કે આનાથી મતદારોના અધિકારો પ્રભાવિત થાય છે. કોર્ટે આ અંગે કહ્યું, “આ પ્રક્રિયા કાયદેસર છે. 11 સત્તાવાર દસ્તાવેજો (Documents) પર વિચાર કર્યા બાદ અને અમારા આદેશના માધ્યમથી આધાર કાર્ડ [Aadhaar Card Redacted] ને સામેલ કર્યા પછી, અમે એ દલીલ સ્વીકારી શકીએ નહીં કે ચૂંટણી પંચ દ્વારા માંગવામાં આવેલો દસ્તાવેજોનો સમૂહ મનસ્વી છે.”
3. યાદીમાંથી નામ હટવાનો અર્થ નાગરિકતા ગુમાવવી નથી સુપ્રીમ કોર્ટે વિપક્ષો અને અરજદારોના એ ડરને ફગાવી દીધો હતો જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ પ્રક્રિયા ‘પાછલા બારણેથી નાગરિકતાની તપાસ’ (Backdoor Citizenship Check) જેવી છે. અદાલતે સાફ કર્યું કે, આ પ્રક્રિયા હેઠળ જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ ટેકનિકલ કારણોસર મતદાતા યાદીમાંથી હટી જાય, તો તેનો અર્થ એ બિલકુલ નથી થતો કે તે વ્યક્તિની ભારતની નાગરિકતા (Citizenship) ખતમ થઈ ગઈ છે.
4. નાગરિકતા નક્કી કરવી ચૂંટણી પંચનું કામ નથી બેન્ચે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે, ચૂંટણી પંચ નાગરિકતાના સવાલને માત્ર એ સીમિત દાયરામાં જ જોઈ શકે છે કે વ્યક્તિનું નામ યાદીમાં રાખવું કે હટાવવું. કમિશન નાગરિકતા અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય લઈ શકે નહીં. જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ નાગરિકતાના મુદ્દે હટાવવામાં આવે છે, તો તેનો અંતિમ નિર્ણય લેવાની સત્તા માત્ર સક્ષમ સત્તાધિકારી (Competent Authority) પાસે જ રહેશે.
5. જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ સાથે સુસંગત સુપ્રીમ કોર્ટે અંતમાં પુનરોચ્ચાર કર્યો કે SIR ની સંપૂર્ણ કવાયત દેશના કાનૂની માળખાની અંદર જ રહીને કરવામાં આવી છે. તે જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ 1950 (Representation of the People Act 1950) ની કોઈપણ કલમ સાથે અસંગત નથી, પરંતુ મતદાતા યાદીની શુદ્ધતા જાળવવા માટેનું એક તાર્કિક પગલું છે.