Lok Sabha Delimitation|ભારતના ચૂંટણી માળખા (Election Structure) અને પ્રતિનિધિત્વ પ્રણાલી (Representation System) માં મોટા ફેરફાર લાવવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંસદનું ત્રણ દિવસનું વિશેષ સત્ર (Special Session) બોલાવવામાં આવ્યું છે.
આ સત્ર દરમિયાન રજૂ થનારા ત્રણ મહત્વના બિલોમાં ‘સીમાંકન બિલ 2026’ (Delimitation Bill 2026) સૌથી ચર્ચાસ્પદ છે. આ નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, દેશમાં લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યામાં 50% સુધીનો વધારો થઈ શકે છે.
શું છે સીમાંકનની નવી ફોર્મ્યુલા?
સામાન્ય રીતે સીમાંકન પ્રક્રિયા વસ્તી ગણતરી (Census) ના આધારે થતી હોય છે. અત્યાર સુધી એવી અટકળો હતી કે 2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ બેઠકો વહેંચવામાં આવશે, જેનાથી દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોને નુકસાન થવાની ભીતિ હતી. જોકે, સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રસ્તાવિત સીમાંકન માત્ર 2011ની વસ્તી ગણતરી પર આધારિત નહીં હોય. તેના બદલે એક નવો ફોર્મ્યુલા (Formula) તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે જેમાં દરેક રાજ્યની બેઠકોમાં પ્રમાણસર 50% સુધીનો વધારો કરવાનું સૂચન છે. આ વ્યૂહરચના પાછળનો હેતુ એ છે કે કોઈ પણ રાજ્યને અન્યાય ન થાય અને તમામ રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ વધે.
રાજ્યવાર બેઠકોનું અનુમાનિત ગણિત
નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, જો 50% બેઠકો વધારવામાં આવે તો લોકસભાનું ચિત્ર નીચે મુજબ બદલાઈ શકે છે:
- ઉત્તર પ્રદેશ: વર્તમાન 80 બેઠકોથી વધીને 120 બેઠકો થઈ શકે છે.
- મહારાષ્ટ્ર: વર્તમાન 48 બેઠકોથી વધીને 72 બેઠકો થઈ શકે છે.
- પશ્ચિમ બંગાળ: વર્તમાન 42 બેઠકોથી વધીને 63 બેઠકો થઈ શકે છે.
- બિહાર: વર્તમાન 40 બેઠકોથી વધીને 60 બેઠકો થઈ શકે છે.
- તમિલનાડુ: વર્તમાન 39 બેઠકોથી વધીને 59 બેઠકો થઈ શકે છે.
- મધ્ય પ્રદેશ: વર્તમાન 29 બેઠકોથી વધીને 44 બેઠકો થઈ શકે છે.
- કર્ણાટક: વર્તમાન 28 બેઠકોથી વધીને 42 બેઠકો થઈ શકે છે.
- ગુજરાત: વર્તમાન 26 બેઠકોથી વધીને 39 બેઠકો થઈ શકે છે.
- આંધ્ર પ્રદેશ: વર્તમાન 25 બેઠકોથી વધીને 38 બેઠકો થઈ શકે છે.
- રાજસ્થાન: વર્તમાન 25 બેઠકોથી વધીને 38 બેઠકો થઈ શકે છે.
- ઓડિશા: વર્તમાન 21 બેઠકોથી વધીને 32 બેઠકો થઈ શકે છે.
- કેરળ: વર્તમાન 20 બેઠકોથી વધીને 30 બેઠકો થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો તમિલનાડુમાં માત્ર 2011ની વસ્તી ગણતરી લાગુ કરાય તો ત્યાં 49 બેઠકો થાય, પરંતુ નવા ફોર્મ્યુલા મુજબ ત્યાં 59 બેઠકો મળવાની શક્યતા છે. આ ફેરફારથી લોકસભાની કુલ ક્ષમતા (Maximum Capacity) 850 બેઠકો સુધી પહોંચી શકે છે.
વિરોધ પક્ષોની પ્રતિક્રિયા અને વિવાદ
વિપક્ષી ગઠબંધને આ બિલનો સખત વિરોધ કરવાની જાહેરાત કરી છે. રાહુલ ગાંધી (Rahul Gandhi) સહિતના નેતાઓએ તેને દક્ષિણ અને નાના રાજ્યોના હિત વિરુદ્ધ ગણાવ્યું છે. વિપક્ષની માંગ છે કે સરકારે 2023માં પાસ થયેલા આર્ટિકલ 334(a) મુજબ હાલની 543 બેઠકો પર જ મહિલા અનામત (Women’s Reservation) તાત્કાલિક લાગુ કરવી જોઈએ.
આગામી દિવસોમાં આ બિલ પર સંસદમાં ભારે હોબાળો (Uproar) થવાની શક્યતા છે, કારણ કે આનાથી ભારતનો રાજકીય નકશો (Political Map) કાયમ માટે બદલાઈ શકે છે.