RBI Dark Patterns | શું તમારી સાથે પણ એવું બન્યું છે કે બેંકની એપ (App) ખોલતા જ વધારાની સર્વિસ લેવા માટે વારંવાર નોટિફિકેશન (Notification) આવે? અથવા ચેકઆઉટ (Checkout) સમયે અચાનક કોઈ છુપો ચાર્જ (Hidden Charge) દેખાય? જો હા, તો હવે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) તમારી મદદે આવી છે. ડિજિટલ બેંકિંગને વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે RBI એ બેંકો પર સકંજો કસ્યો છે.
RBI એ કહ્યું- ‘આ બધું હટાવી લો…’
કેન્દ્રીય બેંકે ‘Responsible Business Conduct Amendment Directions, 2026’ ના ડ્રાફ્ટ (Draft) માં બેંકોને કડક નિર્દેશ આપ્યા છે. RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બેંકોએ જુલાઈ 2026 સુધીમાં પોતાની વેબસાઈટ (Website) અને મોબાઈલ એપ પરથી તમામ ડાર્ક પેટર્ન (Dark Patterns) હટાવી લેવી પડશે. આ એવી ટ્રિક્સ છે જે ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવા અથવા તેમના પર દબાણ લાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે. હવે કોઈપણ નાણાકીય પ્રોડક્ટ કે સેવા આપતા પહેલા ગ્રાહકની સ્પષ્ટ સંમતિ (Consent) લેવી ફરજિયાત રહેશે.
શું છે આ ‘ડાર્ક પેટર્ન’?
ડાર્ક પેટર્ન એ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર વપરાતી એવી ડિઝાઇન ટેકનિક છે, જેનો હેતુ યુઝરના વર્તનને પ્રભાવિત કરવાનો હોય છે. તેમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
હિડન ચાર્જ: શરૂઆતમાં કિંમત ઓછી બતાવી અંતમાં ટેક્સ કે અન્ય શુલ્ક ઉમેરવા.
ભ્રમિત વિકલ્પો: ગ્રાહકોને વધારાની સેવાઓ સ્વીકારવા માટે વારંવાર પ્રેરિત કરવા.
ફોર્સ્ડ એક્શન: ગ્રાહકની મરજી વિરુદ્ધ પ્રોડક્ટ્સને એકસાથે વેચવી (Cross-selling).
સર્વેમાં થયો મોટો ખુલાસો
એક રિપોર્ટ મુજબ, ‘લોકલસર્કલ્સ’ (LocalCircles) દ્વારા કરવામાં આવેલા સર્વેમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઓનલાઇન બેંકિંગ પ્લેટફોર્મ પર આવી છેતરતી ટ્રિક્સ સામાન્ય બની ગઈ છે. આ સર્વેમાં 388 જિલ્લાના 1,61,000 થી વધુ લોકોએ ભાગ લીધો હતો. યુઝર્સે ફરિયાદ કરી હતી કે પ્રક્રિયાના અંતે છુપા ચાર્જ વસૂલવામાં આવે છે અને વધારાની સેવાઓ એક્ટિવ (Active) કરવા માટે વારંવાર આવતા નોટિફિકેશન તેમને પરેશાન કરે છે.
RBI ના આ પગલાથી હવે ગ્રાહકોને છેતરાયા વગર બેંકિંગ સુવિધાઓનો લાભ મળશે અને બેંકોએ પણ પોતાની ડિજિટલ સિસ્ટમમાં મોટો ફેરફાર કરવો પડશે.