ભારતમાં ‘રેવડી કલ્ચર’: ચુંટણીમાં મફત યોજનાઓના વાયદા અને નાણાકીય વાસ્તવિકતા વચ્ચે ફેસાતું અર્થતંત્ર

Freebies Politics India | ભારતીય રાજકારણમાં તાજેતરના વર્ષોમાં ‘રેવડી કલ્ચર’ (Freebies Politics) એટલે કે મફત યોજનાઓની રાજનીતિ એક અત્યંત ચર્ચાસ્પદ અને ગંભીર મુદ્દો બનીને ઉભરી આવી છે.

ચૂંટણીઓ નજીક આવતાં જ રાજકીય પક્ષો (Political Parties) દ્વારા મતદારોને આકર્ષવા માટે મફત વીજળી (Free Electricity), મફત બસ મુસાફરી (Free Bus Travel), રોકડ રકમની સહાય (Cash Transfers) અને સ્માર્ટફોન (Smartphones) જેવી અનેક યોજનાઓની જાહેરાતોનો વરસાદ કરવામાં આવે છે.

પરંતુ સત્તા પર આવ્યા બાદ જ્યારે આ લોકપ્રિય વાયદાઓ (Populist Promises) ને પૂરા કરવાની વાત આવે છે, ત્યારે રાજ્ય સરકારોનું નાણાકીય માળખું (Financial Structure) ભારે દબાણ હેઠળ આવી જાય છે.

ચૂંટણી વાયદાઓની ચમક અને નાણાકીય મજબૂરી

ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન આ મફત ભેટોની ચમક-ધમક અત્યંત આકર્ષક લાગે છે અને તે રાજકીય પક્ષોને સત્તા મેળવવામાં મદદરૂપ પણ સાબિત થાય છે. પરંતુ જ્યારે રાજકોષીય વાસ્તવિકતા (Fiscal Reality) સામે આવે છે, ત્યારે પરિસ્થિતિ તદ્દન બદલાઈ જાય છે.

ભારતના અનેક રાજ્યો આજે ભારે દેવાના બોજ (Heavy Debt Burden) હેઠળ દબાયેલા છે. જ્યારે રાજ્ય સરકારો પોતાના બજેટ (Budget) નો મોટો હિસ્સો મફત યોજનાઓ (Free Schemes) પર ખર્ચ કરે છે, ત્યારે રસ્તા, પુલ, હોસ્પિટલ (Hospitals) અને શાળાઓ (Schools) જેવી પાયાની અસલી વિકાસલક્ષી માળખાકીય સુવિધાઓ (Infrastructure Development) માટે ભંડોળની ભારે અછત સર્જાય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટ અને રિઝર્વ બેંકની ચિંતા

ભારતીય રિઝર્વ બેંક (Reserve Bank of India – RBI) અને સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court of India) એ પણ વારંવાર અનિયંત્રિત મફત યોજનાઓ અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આરબીઆઈ (RBI) ના અહેવાલો મુજબ, જો રાજ્યો પોતાનું મહેસૂલ (Revenue) વધાર્યા વગર આવી યોજનાઓ ચાલુ રાખશે, તો તેમની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત દયાજનક બની જશે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ નોંધ્યું છે કે વાસ્તવિક કલ્યાણકારી યોજનાઓ (Welfare Schemes) અને બિનજરૂરી મફત ભેટો (Freebies) વચ્ચે એક સ્પષ્ટ રેખા દોરવી અત્યંત જરૂરી છે.

જનકલ્યાણ અને ‘ફ્રીબીઝ’ વચ્ચેનો તફાવત

અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે ગરીબી રેખા નીચે જીવતા નાગરિકોને અન્ન, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ પૂરી પાડવી એ સરકારની બંધારણીય જવાબદારી છે. તેને કલ્યાણકારી રાજ્ય (Welfare State) નો ભાગ માનવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે માત્ર મત મેળવવા માટે કોઈ પણ આર્થિક આયોજન વગર મફત વસ્તુઓ વહેંચવામાં આવે છે, ત્યારે તે અર્થતંત્ર (Economy) માટે અત્યંત વિનાશક સાબિત થાય છે.

રાજ્યોના દેવાનો વધતો જતો અજગર

પંજાબ (Punjab), કર્ણાટક (Karnataka), હિમાચલ પ્રદેશ (Himachal Pradesh) અને તામિલનાડુ (Tamil Nadu) જેવા રાજ્યોના ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે મફત યોજનાઓના અમલીકરણ બાદ રાજ્ય તિજોરી પર કેવું વિકરાળ દબાણ આવે છે. પંજાબ જેવા રાજ્યમાં મહેસૂલનો મોટો ભાગ વ્યાજની ચૂકવણી અને મફત વીજળીની સબસિડી (Electricity Subsidy) માં જ જતો રહે છે. આવી સ્થિતિમાં નવી રોજગારીની તકો (Job Opportunities) ઊભી કરવી કે ઉદ્યોગોને આકર્ષવા ખૂબ જ મુશ્કેલ બની જાય છે.

કરદાતાઓ પર અન્યાય?

દેશનો મધ્યમ વર્ગ અને કરદાતાઓ (Taxpayers) જે ટેક્સ આપે છે, તેનો ઉપયોગ દેશના સર્વાંગી વિકાસ અને જાહેર સુવિધાઓ સુધારવા માટે થવો જોઈએ. પરંતુ જ્યારે આ ટેક્સના પૈસાનો ઉપયોગ ચુંટણી જીતવાના સાધન તરીકે થાય છે, ત્યારે કરદાતાઓમાં પણ અસંતોષ ઊભો થાય છે. લાંબા ગાળે આ નીતિ દેશના ઉત્પાદક ક્ષેત્રો (Productive Sectors) ને નુકસાન પહોંચાડે છે અને દેશની આર્થિક વૃદ્ધિ (Economic Growth) ની ગતિ ધીમી પડી જાય છે.

ઉકેલ અને ભવિષ્યનો માર્ગ

આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે તમામ રાજકીય પક્ષોએ એકમતે કોઈ જવાબદારીપૂર્વક નીતિ ઘડવી પડશે. ચૂંટણી પંચ (Election Commission) પણ પક્ષો પાસેથી તેમની યોજનાઓના નાણાકીય સ્ત્રોત (Financial Sources) અંગે સ્પષ્ટતા માંગી રહ્યું છે. લાંબા ગાળે દેશના નાગરિકોને આત્મનિર્ભર બનાવવાની જરૂર છે, ના કે તેમને સરકારી સહાય પર નિર્ભર રાખવાની.

નિષ્કર્ષ

મફત યોજનાઓની રાજનીતિ એ ટૂંકા ગાળાનો રાજકીય ફાયદો આપી શકે છે, પરંતુ તે લાંબા ગાળે દેશ અને રાજ્યની નાણાકીય સ્થિરતા (Financial Stability) માટે ગંભીર ખતરો છે. રાજકીય પક્ષોએ લોકપ્રિયતા મેળવવાના મોહમાંથી બહાર આવીને સ્થિર અને ટકાઉ વિકાસ (Sustainable Development) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ, જેથી ભવિષ્યની પેઢીને દેવાના દળદળમાં ડૂબવાથી બચાવી શકાય.