નવી દિલ્હી: ઈરાન અને પાકિસ્તાનના સંબંધો દાયકાઓથી ઉતાર-ચઢાવનો શિકાર રહ્યા છે. 1979ની ઈસ્લામિક ક્રાંતિ (Islamic Revolution) પહેલાનું ઈરાન અને આજનું ઈરાન – બંનેની ભારત પ્રત્યેની વિદેશ નીતિમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત છે. જો ભવિષ્યમાં ઈરાનમાં ફરીથી રાજાશાહી પરત ફરે અને રઝા પહેલવી (Reza Pahlavi) સત્તામાં આવે, તો દક્ષિણ એશિયાના સમીકરણો ફરી બદલાઈ શકે છે.
જ્યારે ઈરાન-પાકિસ્તાન ‘વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર’ હતા
શાહ મોહમ્મદ રઝા પહેલવીના શાસનકાળ (1941-1979) દરમિયાન ઈરાન અને પાકિસ્તાન અત્યંત નજીકના સાથી હતા. તે સમયે બંને દેશો અમેરિકા (USA) સમર્થિત હતા. 1965 અને 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધો દરમિયાન શાહના ઈરાને પાકિસ્તાનને ખુલ્લેઆમ લશ્કરી મદદ કરી હતી. ઈરાને પાકિસ્તાનને ઈંધણ પૂરું પાડવા સાથે પાકિસ્તાની વાયુસેના (Air Force) ને લોજિસ્ટિક સપોર્ટ (Logistics Support) પણ આપ્યો હતો.
1979ની ક્રાંતિ અને ભારત સાથેના સંબંધો
વર્ષ 1979માં આયાતુલ્લા ખોમેનીના નેતૃત્વમાં થયેલી ક્રાંતિએ ઈરાનને અમેરિકા વિરોધી બનાવ્યું. પાકિસ્તાન પર સાઉદી અરેબિયાનો પ્રભાવ વધતા ઈરાન-પાક સંબંધોમાં ખટાશ આવી. આ બદલાયેલી સ્થિતિમાં ઈરાને ભારત સાથે ચાબહાર પોર્ટ (Chabahar Port) અને ઊર્જા (Energy) ક્ષેત્રે મજબૂત ભાગીદારી કરી સંતુલન જાળવ્યું.
ભારત માટે કયા પડકારો વધી શકે?
જો ફરીથી ઈરાનમાં સેક્યુલર (Secular) રાજાશાહી સ્થપાય, તો ભારત માટે કેટલીક વ્યૂહાત્મક મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે:
- પાક-ઈરાન મિત્રતા: બંને દેશો વચ્ચે ફરીથી લશ્કરી સહયોગ વધી શકે છે.
- ચાબહાર પોર્ટ: આ પ્રોજેક્ટનું મહત્વ ઘટી શકે છે અથવા પશ્ચિમી દેશોના દબાણ હેઠળ નીતિ બદલાઈ શકે છે.
- ઉર્જા નિર્ભરતા: ભારતનો ઉર્જા સહયોગ નબળો પડવાની શક્યતા રહે છે.
આમ, ઈરાનમાં સંભવિત સત્તા પરિવર્તન ભારત માટે નવા વ્યૂહાત્મક પડકારો (Strategic Challenges) અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો લઈને આવી શકે છે.