ઈરાનને કેમ ન મળવું જોઇએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર કન્ટ્રોલ? આ છે સૌથી મોટો ખતરો

Strait of Hormuz Crisis | અમેરિકા (USA) અને ઈરાન (Iran) વચ્ચે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) જળમાર્ગના નિયંત્રણને લઈને ચાલી રહેલી તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ હવે વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક અને વ્યુહાત્મક સંકટ તરફ ઈશારો કરી રહી છે.

આ ગંભીર મુદ્દા પર અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર (National Security Advisor – NSA) જોન બોલ્ટને (John Bolton) એક મોટું નિવેદન આપતા ચેતવણી આપી છે કે, જો ઈરાનને આ આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ માર્ગ પર અસરકારક નિયંત્રણ મળી જશે, તો સમગ્ર વિશ્વએ લાંબા સમય સુધી આર્થિક મંદી અને વ્યૂહાત્મક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડશે.

જોન બોલ્ટનના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાન છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બંધ કરવાની ધમકીઓ આપી રહ્યું હતું, પરંતુ વૈશ્વિક સત્તાઓએ તેને ક્યારેય ગંભીરતાથી લીધું ન હતું. હવે જ્યારે ઈરાને વાસ્તવિક રીતે આ જળમાર્ગને અવરોધિત કરીને સૈન્ય તાકાતનો ઉપયોગ કરવાની ખુલ્લી ચેતવણી આપી છે, ત્યારે વિશ્વના દેશોને આ બાબતની ગંભીરતા સમજાઈ રહી છે.

ઈરાનની વર્તમાન રણનીતિ માત્ર કોઈ સામાન્ય વાટાઘાટો (Negotiations) દ્વારા આ રસ્તો ખોલવાની નથી, પરંતુ તે વિશ્વને બતાવવા માંગે છે કે આ વ્યૂહાત્મક માર્ગ પર તેનું પૂર્ણ નિયંત્રણ છે. આ સ્થિતિમાં ખાડી દેશો (Gulf Countries) માંથી ક્રૂડ ઓઈલ (Crude Oil) ની નિકાસ કરવા માટે વિશ્વએ ઈરાન સાથે કઠિન સોદાબાજી કરવી પડશે.

જો પશ્ચિમી દેશો દબાણમાં આવીને ઈરાન સાથે તેની જ શરતો પર કોઈ સમજૂતી કરશે, તો ભવિષ્યમાં તે આ દરિયાઈ માર્ગનો ઉપયોગ ‘લાઈટ સ્વિચ’ (Light Switch) ની જેમ કરશે, એટલે કે પોતાની મરજી મુજબ જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે રસ્તો ખોલશે અને બંધ કરશે.

પીબીએસ (PBS) ને આપેલા ઈન્ટરવ્યુમાં બોલ્ટને જણાવ્યું કે, આ માત્ર ઈરાન પૂરતો સીમિત મામલો નથી, પરંતુ જો આ ખોટો દાખલો બેસશે તો મલેશિયા-ઈન્ડોનેશિયા વચ્ચેના મલક્કા સ્ટ્રેટ (Strait of Malacca) તેમજ તુર્કિયેના ડાર્ડાનેલ્સ (Dardanelles) અને બોસ્ફોરસ (Bosporus) જેવા વિશ્વના અન્ય મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોની સુરક્ષા અને સ્વતંત્રતા પણ જોખમમાં મુકાઈ જશે.

અમેરિકાએ તેના ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ (Project Freedom) હેઠળ મર્સ્ક (Maersk) જેવી મોટી વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓના જહાજોને સૈન્ય સુરક્ષા આપીને આ માર્ગ પરથી પસાર કરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જે દરમિયાન યુએસ નેવી (US Navy) ના યુદ્ધજહાજો પર ઈરાની ડ્રોન અને હાઈ-સ્પીડ બોટ દ્વારા હુમલા પણ કરવામાં આવ્યા હતા.

જોન બોલ્ટને સ્વીકાર્યું કે આ સમસ્યાનો કોઈ સરળ સૈન્ય ઉકેલ (Military Solution) નથી, પરંતુ ઈરાનને આ જળમાર્ગનું નિયંત્રણ સોંપવું એ ભવિષ્ય માટે સૌથી મોટો ખતરો સાબિત થશે, કારણ કે આ લડાઈ માત્ર તેલ અને ગેસના પુરવઠાની નથી, પરંતુ દરિયાઈ માર્ગોની આઝાદીની છે.