લોકશાહીનું પ્રથમ સોપાન બન્યું બાંકીપુર: જ્યારે 1893માં બેલેટ પેપરથી હારી ગઈ હતી બ્રિટિશ સત્તા

Bankipur Election History | બિહાર (Bihar) ના પટના (Patna) માં આવેલી બાંકીપુર (Bankipur) વિધાનસભા બેઠક પેટાચૂંટણી (By-Election) ને કારણે ચર્ચામાં છે. પ્રશાંત કિશોર (Prashant Kishor) ની ચૂંટણીના જંગમાં એન્ટ્રીને લોકો દેશના લોકતાંત્રિક ઇતિહાસમાં વધુ એક નવું પ્રકરણ માની રહ્યા છે. પરંતુ, બાંકીપુરનો ઇતિહાસ ખૂબ જૂનો અને ગૌરવશાળી છે.

આ તે ઐતિહાસિક સ્થળ છે જે ભારતીય લોકશાહી (Democracy) નું પ્રથમ સોપાન બન્યું હતું. અહીં વર્ષ 1893 માં બ્રિટિશ હકુમત (British Rule) સામે બેલેટ પેપર (Ballot Paper) નો ઉપયોગ કરીને લોકશાહીનો પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો, જેમાં અંતે બ્રિટિશ સત્તાની હાર થઈ હતી.

આ ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમ ત્યારે શરૂ થયો હતો જ્યારે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટ (British Parliament) દ્વારા ‘ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ 1892’ (Indian Councils Act 1892) પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ વર્ષ 1893 માં સમગ્ર દેશની સાથે-સાથે બિહાર-બંગાળ પ્રેસિડેન્સી (Bihar-Bengal Presidency) હેઠળ આવતા બાંકીપુરમાં કાઉન્સિલ માટે પરોક્ષ ચૂંટણી (Indirect Election) યોજવામાં આવી હતી. આ ચૂંટણી પ્રક્રિયા ભારતમાં જનપ્રતિનિધિત્વ લાવવા તરફનું પ્રથમ મોટું પગલું માનવામાં આવતી હતી.

વર્ષ 1885 માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (Indian National Congress) ની સ્થાપના થઈ હતી. કોંગ્રેસના સ્થાપના કાળથી જ ભારતીય નેતાઓ સતત એવી માંગ કરી રહ્યા હતા કે દેશના શાસનમાં અને વિધાન પરિષદોમાં ભારતીયોની ભાગીદારી હોવી જોઈએ.

જનતા દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ શાસન વ્યવસ્થામાં જાય તે માટે દેશભરમાં ભારે દબાણ ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતીય નેતાઓના આ સતત દબાણને કારણે જ આખરે બ્રિટિશ સરકાર નમી હતી અને તેમણે ‘ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ 1892’ પસાર કરવો પડ્યો હતો.

આ નવા કાયદા હેઠળ પ્રથમ વખત પ્રાંતીય પરિષદો (Provincial Councils) માં સભ્યોને મનોનીત કરવા માટે ‘સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (Local Bodies), જિલ્લા બોર્ડ (District Boards) અને નગરપાલિકાઓ (Municipalities)’ ને ભલામણ કરવાનો એટલે કે મત (Vote) આપવાનો અધિકાર મળ્યો હતો.

બ્રિટિશ શાસકોએ ક્યારેય વિચાર્યું ન હતું કે ભારતીયો મતાધિકારના આ હથિયારનો ઉપયોગ કરીને તેમની સામે જ જીત મેળવશે. પરંતુ 1893 માં યોજાયેલી બાંકીપુરની આ ચૂંટણીમાં સ્થાનિક ભારતીય જનપ્રતિનિધિઓએ એક થઈને વોટિંગ (Voting) કર્યું અને બ્રિટિશ સત્તાના સમર્થિત ઉમેદવારને બેલેટ પેપરથી સજ્જડ હાર આપી હતી. આમ, બાંકીપુર ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે નોંધાયેલું સ્થાન છે.