પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધના કારણે તેલ સંકટ (Oil Crisis) ઘેરાવાની આશંકા વચ્ચે ભારત માટે રશિયા અને મધ્ય પૂર્વના દેશો મહત્વના સાબિત થઈ રહ્યા છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું 55% કાચું તેલ (Crude Oil) ખાડી દેશોમાંથી આયાત કરે છે. આ તેલનો મોટો હિસ્સો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) દ્વારા પસાર થાય છે, જે હાલમાં સંઘર્ષને કારણે જોખમમાં છે. ભારત દરરોજ 2.5 થી 2.7 મિલિયન બેરલ (Million Barrels) તેલ ઈરાક, સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈથી આ જ માર્ગે મંગાવે છે.
ઈરાનથી ભારત તેલ લાવવા માટે વિશાળ જહાજો VLCC (Very Large Crude Carrier) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ એક જહાજમાં આશરે 19 થી 22 લાખ બેરલ કાચું તેલ સમાવી શકાય છે. આ જહાજો ઈરાનથી નીકળીને અરબી સમુદ્ર (Arabian Sea) મારફતે ગુજરાત, વિશાખાપટ્ટનમ અથવા ચેન્નાઈના બંદરો (Ports) પર પહોંચે છે. જો બંદરની ઊંડાઈ ઓછી હોય, તો મોટા જહાજોને કિનારાથી દૂર રોકી નાના જહાજોમાં તેલ શિફ્ટ કરવામાં આવે છે.
સમયગાળાની વાત કરીએ તો, ઈરાન કે ખાડી દેશોમાંથી તેલ ભારત પહોંચતા માત્ર 5 થી 7 દિવસ (5 to 7 Days) લાગે છે. તેની સરખામણીએ રશિયાથી (Russia) તેલ લાવવામાં 25 થી 45 દિવસનો સમય લાગે છે. આ પરિવહન માટે ઈન્સ્યોરન્સ (Insurance) પણ જરૂરી હોય છે, પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધોને કારણે હાલમાં ઈરાન પોતે જ આ શિપમેન્ટનું વીમા કવચ પૂરું પાડી રહ્યું છે. ભારત પોતાની એલપીજી (LPG) જરૂરિયાતનું 80-85% આયાત પર નિર્ભર હોવાથી આ માર્ગની સુરક્ષા અત્યંત મહત્વની છે.
રશિયાથી ભારત સુધી તેલ લાવવા માટે મુખ્યત્વે બે દરિયાઈ માર્ગોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ અને ઈરાન-ઈઝરાયલ સંઘર્ષને કારણે આ રૂટ્સ ખૂબ જ મહત્વના બની ગયા છે:
1. સુએઝ કેનાલ માર્ગ (Suez Canal Route)
આ ભારત માટે સૌથી પરંપરાગત અને ટૂંકો માર્ગ છે.
રૂટ: રશિયાના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા બાલ્ટિક સમુદ્ર (Baltic Sea) અથવા બ્લેક સી (Black Sea) ના બંદરોથી જહાજ ઉપડે છે. ત્યારબાદ તે ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) થઈને ઇજિપ્તની સુએઝ કેનાલમાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યાંથી લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને અરબી સમુદ્ર થઈને ભારતના પશ્ચિમ કિનારે (જામનગર અથવા મુંબઈ) પહોંચે છે.
વર્તમાન સ્થિતિ: હૂતી બળવાખોરોના હુમલા અને મધ્ય-પૂર્વના યુદ્ધને કારણે આ માર્ગ હાલમાં જોખમી બન્યો છે.
2. કેપ ઓફ ગુડ હોપ માર્ગ
જ્યારે સુએઝ કેનાલમાં તણાવ વધે છે, ત્યારે જહાજો આ લાંબા માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે.
રૂટ: આ માર્ગમાં જહાજો આખા આફ્રિકા ખંડની પ્રદક્ષિણા કરે છે. રશિયાથી નીકળીને એટલાન્ટિક મહાસાગર પાર કરી, દક્ષિણ આફ્રિકાના કેપ ઓફ ગુડ હોપ થઈને હિંદ મહાસાગરમાં પ્રવેશ કરે છે અને ભારત પહોંચે છે.
અસર: આ માર્ગ સુએઝ કેનાલ કરતા લગભગ 10 થી 15 દિવસ વધુ લાંબો છે, જેના કારણે ટ્રાન્સપોર્ટેશન કોસ્ટ (ભાડું) વધી જાય છે.
3. ઉત્તર સમુદ્રી માર્ગ (Northern Sea Route – NSR)
ભારત અને રશિયા હવે આ નવા અને ભવિષ્યના માર્ગ પર કામ કરી રહ્યા છે.
રૂટ: આ માર્ગ રશિયાના ઉત્તર ભાગમાં આર્કટિક મહાસાગર (Arctic Ocean) માંથી પસાર થાય છે. તે રશિયાના મુર્મન્સ્ક (Murmansk) બંદરને સીધું ભારતના પૂર્વી બંદરો (જેમ કે ચેન્નાઈ) સાથે જોડે છે.
ફાયદો: આ માર્ગ સુએઝ કેનાલ કરતા 40% જેટલું અંતર ઘટાડી શકે છે, પરંતુ ત્યાં બરફ હોવાથી ખાસ પ્રકારના ‘આઈસ-બ્રેકર’ જહાજોની જરૂર પડે છે.
મહત્વના આંકડા:
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 35% થી 40% તેલ હાલમાં રશિયા પાસેથી ખરીદે છે.
તાજેતરમાં અમેરિકાએ ભારતને રશિયન ઓઈલ શિપમેન્ટ માટે 30 દિવસની છૂટ આપી છે જેથી સપ્લાય ચેઈન ખોરવાય નહીં.
About The Author
