વૈશ્વિક મંદી વચ્ચે ભારતનો વિદેશ વ્યાપાર શા માટે મજબૂત છે?

Indian Foreign Trade | વર્તમાન સમયમાં ‘Resilience’ એટલે કે સ્થિતિસ્થાપકતા એ કોઈપણ દેશની આર્થિક કરોડરજ્જુ સાબિત થાય છે. પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ, આઘાત અથવા તણાવમાંથી અસરકારક રીતે બહાર આવવાની ક્ષમતાને સ્થિતિસ્થાપકતા કહેવામાં આવે છે.

છેલ્લા 5 વર્ષોમાં ભારતનો વિદેશ વ્યાપાર (Foreign Trade) આવી જ અદ્ભુત સ્થિતિસ્થાપકતાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બન્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક અને ભૌગોલિક-રાજકીય મડાગાંઠ હોવા છતાં, ભારત માત્ર ટકી રહ્યું નથી પરંતુ વધુ મજબૂત બનીને ઉભરી આવ્યું છે.

વૈશ્વિક મંદી અને ભારતનો ઉદય વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO) એ વૈશ્વિક વ્યાપાર વૃદ્ધિનો અંદાજ અગાઉના 1.7% થી ઘટાડીને માત્ર 0.8% કર્યો છે. આવા કપરા સમયમાં પણ ‘Morgan Stanley’ ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, વૈશ્વિક નિકાસમાં ભારતનો હિસ્સો વર્ષ 2022 ના 1.8% થી ઝડપથી વધીને વર્ષ 2031 સુધીમાં 4.5% થવાની સંભાવના છે. જાન્યુઆરી 2024 ના આંકડા આ વાતની સાબિતી આપે છે. જાન્યુઆરી 2024 માં ભારતની નિકાસ (Exports) 9.28% ના વધારા સાથે $69.72 Billion (બિલિયન) અને આયાત (Imports) 4.15% ના વધારા સાથે $70.46 Billion અંદાજવામાં આવી છે.

અસંખ્ય પડકારો સામે સફળ લડત ભારતના આ પ્રદર્શનને માત્ર આંકડાઓથી માપી શકાય તેમ નથી. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ (Russia-Ukraine War), ઇઝરાયેલ-હમાસ સંઘર્ષ (Israel-Hamas Conflict), યુએસ-ચાઇના તણાવ અને બ્રિટનમાં ‘Brexit’ પછીની આર્થિક અસ્થિરતા જેવા અનેક વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે ભારતીય વ્યાપારે અસાધારણ દેખાવ કર્યો છે. યુરોપ અને અન્ય વિકાસશીલ દેશોમાં કોવિડ-19 (Covid-19) પછી સપ્લાય ચેઈન (Supply Chain) ખોરવાઈ ગઈ હોવા છતાં, ભારત આર્થિક મોરચે અડીખમ ઊભું છે.

વ્યાપાર ભાગીદારોનું વૈવિધ્યીકરણ (Diversification) ભારતે કોઈપણ એક બજાર પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડીને વ્યાપારિક સંબંધોનું વૈવિધ્યીકરણ કર્યું છે. યુએઈ (UAE), મોરેશિયસ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશો સાથે ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA) સાઇન કરવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) દેશો, દક્ષિણ અમેરિકા, આફ્રિકા, યુરોપિયન યુનિયન (EU) અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો પણ ભારતીય સપ્લાય ચેઈન પર ભરોસો મૂકી રહ્યા છે.

નિકાસમાં વૈવિધ્યતા (Export Diversity) ભૂતકાળમાં ભારત માત્ર કૃષિ ઉત્પાદનો, રત્નો અને દાગીના (Gems and Jewellery) ની નિકાસ કરતું હતું. પરંતુ આજે ભારતની નિકાસમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, એન્જિનિયરિંગ ગુડ્સ, ઓટોમોબાઈલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ (Pharmaceuticals), કેમિકલ્સ, સ્ટીલ અને ટેક્સટાઈલનો મોટો હિસ્સો છે. આ વિવિધતા બજારની અસ્થિરતા સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

નીતિગત સુધારાઓ અને પ્રોત્સાહનો (Policy Reforms) વર્ષ 2023 માં ભારત એક નવી વ્યાપાર નીતિ (Trade Policy) લાવ્યું છે, જે પરંપરાગત 5 વર્ષના શાસનને બદલે સાતત્ય અને ઝડપી પ્રતિભાવ (Feedback Mechanisms) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ‘RoDTEP’ જેવી નિકાસ સુવિધા યોજનાઓ અને 14 મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર્સ માટે ₹2 Lakh Crore (લાખ કરોડ) થી વધુના બજેટ સાથેની પ્રોડક્શન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના ભારતના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર માટે ગેમ-ચેન્જર (Game-changer) સાબિત થઈ છે.

ભવિષ્યનો રોડમેપ કેન્દ્રીય વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલના જણાવ્યા અનુસાર, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારત આગામી 25 વર્ષમાં પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને વર્તમાન $3.5 Trillion (ટ્રિલિયન) થી વધારીને $35 Trillion કરવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે. આ વિઝન અંતર્ગત વર્ષ 2030 સુધીમાં ભારતની નિકાસને $2 Trillion સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની મર્યાદાઓ અને ભૌગોલિક રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ જેવા પડકારો હોવા છતાં, મજબૂત ઘરેલું માંગ અને યુવા કાર્યબળ (Youthful Workforce) ના જોરે ભારત વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રેસર રહેવા સજ્જ છે.