ગુજરાતમાં ભારે વરસાદ પાછળ PDOનો હાથ? અલ નીનો કરતાં પણ છે વધુ ઘાતક

Pacific Decadal Oscillation | ગુજરાતમાં ચોમાસા (Monsoon) દરમિયાન નોંધાતા અતિભારે વરસાદ (Extreme Heavy Rainfall) અને પૂરની સ્થિતિ પાછળ સામાન્ય રીતે અલ નીનો (El Nino) કે લા નીના (La Nina) ને જવાબદાર ગણવામાં આવે છે.

પરંતુ તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો (Scientific Studies) મુજબ, પેસિફિક ડીકેડલ ઓસિલેશન (Pacific Decadal Oscillation – PDO) નામની દરિયાઈ ઘટના પણ ગુજરાતના હવામાન (Weather) પર ગંભીર અસર કરી રહી છે.

હવામાન વિજ્ઞાનીઓ (Meteorologists) ના મતે, જ્યારે પણ પીડીઓ (PDO) અને લા નીના (La Nina) ની પેટર્ન એકસાથે સક્રિય થાય છે, ત્યારે ભારતમાં, ખાસ કરીને પશ્ચિમ ભારતમાં મુસળધાર વરસાદ (Torrential Rain) નોંધાય છે.

પીડીઓ (Pacific Decadal Oscillation) શું છે?

પેસિફિક ડીકેડલ ઓસિલેશન (PDO) એ ઉત્તર પેસિફિક મહાસાગર (North Pacific Ocean) માં દરિયાઈ સપાટીના તાપમાન (Sea Surface Temperature) અને વાતાવરણીય દબાણ (Atmospheric Pressure) માં થતો એક કુદરતી બદલાવ છે. અલ નીનો (El Nino) ની જેમ આ પણ દરિયાઈ તાપમાન સાથે જોડાયેલી ઘટના છે, પરંતુ આ બંને વચ્ચે સમયગાળાનો મોટો તફાવત (Time Difference) છે.

અલ નીનો (El Nino) ની અસર સામાન્ય રીતે 2 થી 7 વર્ષના ગાળામાં બદલાય છે, જ્યારે પીડીઓ (PDO) ની અસર 20 થી 30 વર્ષ (2 to 3 Decades) સુધી લાંબી ચાલે છે. પીડીઓ (PDO) ના મુખ્ય બે તબક્કા (Phases) હોય છે:

પોઝિટિવ/વોર્મ ફેઝ (Positive/Warm Phase): જેમાં ઉત્તર-પશ્ચિમ પેસિફિકનું પાણી ઠંડુ થાય છે અને મધ્ય તથા પૂર્વ પેસિફિકનું પાણી ગરમ રહે છે.

નેગેટિવ/કૂલ ફેઝ (Negative/Cool Phase): જેમાં ઉત્તર-પશ્ચિમ પેસિફિકનું દરિયાઈ પાણી વધુ ગરમ થાય છે અને બાકીનો ભાગ ઠંડો રહે છે.

પીડીઓ (PDO) અને અલ નીનો (El Nino) વચ્ચે શું તફાવત છે?

હવામાન પરિવર્તન (Climate Change) ના અભ્યાસમાં બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે:

ગુણધર્મ (Property)	અલ નીનો (El Nino / ENSO)	પીડીઓ (Pacific Decadal Oscillation)
સમયગાળો (Duration)	2 થી 7 વર્ષ (Short-term)	20 થી 30 વર્ષ (Long-term/Decadal)
વિસ્તાર (Region)	ટ્રોપિકલ પેસિફિક (Tropical Pacific)	નોર્થ પેસિફિક (North Pacific Ocean)
ચોમાસા પર અસર (Impact)	નબળું ચોમાસું / દુષ્કાળ (Drought)	ચોમાસાના પવનોને વધુ મજબૂત બનાવે છે

વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, જો પીડીઓ (PDO) નેગેટિવ ફેઝ (Negative Phase) માં હોય, તો તે લા નીના (La Nina) ની અસરને બમણી કરી દે છે. આ સ્થિતિમાં હિંદ મહાસાગર (Indian Ocean) અને અરબી સમુદ્ર (Arabian Sea) પર ભેજવાળા પવનોનો પ્રવાહ (Moisture Flow) વધી જાય છે, જેના કારણે ગુજરાતમાં વાદળ ફાટવા (Cloudburst) જેવી અતિભારે વરસાદની સ્થિતિ સર્જાય છે.

ગુજરાતના ચોમાસા (Gujarat Monsoon) પર પીડીઓ ની અસર

ક્લાઈમેટ સાયન્ટિસ્ટ્સ (Climate Scientists) ના સંશોધન મુજબ, જ્યારે નેગેટિવ પીડીઓ (Negative PDO) સક્રિય હોય છે, ત્યારે બંગાળની ખાડી (Bay of Bengal) અને અરબી સમુદ્ર (Arabian Sea) માં લો પ્રેશર સિસ્ટમ્સ (Low Pressure Systems) અને ડિપ્રેશન (Depressions) ની સંખ્યા વધી જાય છે.

આ મોન્સૂન સિસ્ટમ્સ (Monsoon Systems) જ્યારે ગુજરાત પરથી પસાર થાય છે, ત્યારે રાજ્યના દક્ષિણ ગુજરાત (South Gujarat) અને સૌરાષ્ટ્ર (Saurashtra) ના કાંઠાળ વિસ્તારોમાં ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં રેકોર્ડબ્રેક વરસાદ (Record-breaking Rainfall) પડે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં વલસાડ (Valsad), નવસારી (Navsari) અને જામનગરમાં થયેલી જળબંબાકારની સ્થિતિ પાછળ પણ વાતાવરણીય દબાણનું આ ગ્લોબલ કનેક્શન (Global Connection) હોવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે.

વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો માટે શા માટે મહત્વનું છે?

હવામાન વિજ્ઞાન (Meteorology) ના વિદ્યાર્થીઓ માટે પીડીઓ (PDO) નો અભ્યાસ કરવો જરૂરી બની ગયો છે કારણ કે હવે માત્ર સ્થાનિક સિસ્ટમ્સ (Local Systems) ને આધારે વરસાદની આગાહી કરવી મુશ્કેલ છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global Warming) ને કારણે સમુદ્રના તાપમાનમાં થઈ રહેલા ફેરફારો હવે દાયકાઓ સુધી હવામાનની પેટર્નને બદલી રહ્યા છે.

નિષ્ણાતોના મતે, પીડીઓ (PDO) અને અલ નીનો (El Nino) ના સંયુક્ત પ્રભાવને સમજીને જ ભવિષ્યમાં આવનારા પૂર (Floods) અને કુદરતી આપત્તિઓ (Natural Calamities) માટે પહેલાથી ચોક્કસ પ્લાનિંગ (Planning) કરી શકાશે.