ભારતમાં ૧,૦૦,૦૦૦ થી વધુ પેટ્રોલ પંપ છે, જે વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું રિટેલ ઇંધણ બજાર

ભારતનું પેટ્રોલ પંપ નેટવર્ક ૧,૦૦,૦૦૦ ને વટાવી ગયું છે. આ આંકડો ૨૦૧૫ માં પેટ્રોલ પંપની સંખ્યા કરતા બમણો છે. આ આંકડા સાથે, ભારત હવે અમેરિકા અને ચીન પછી વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું પેટ્રોલ પંપ નેટવર્ક ધરાવે છે.

ભારતમાં પેટ્રોલ પંપનો વ્યવસાય ચિત્તાની ગતિએ વધી રહ્યો છે. એવું કહેવાય છે કે આ વ્યવસાય ભારે નફો કમાય છે. ભારતમાં પેટ્રોલ પંપ નેટવર્ક પણ ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. ધ ઇકોનોમિક ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં પેટ્રોલ પંપ નેટવર્ક ૧૦૦,૦૦૦ આઉટલેટ્સને વટાવી ગયું છે, જે છેલ્લા દાયકામાં આ સંખ્યા બમણી કરી રહ્યું છે. રાજ્યની માલિકીની તેલ કંપનીઓએ વધતી જતી વાહન માંગને પહોંચી વળવા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઇંધણની પહોંચ વધારવા માટે વિસ્તરણને વેગ આપ્યો છે. દસ વર્ષ પહેલાં, આ સંખ્યા ૫૦,૦૦૦ થી ૬૦,૦૦૦ હતી, પરંતુ આજે તે ૧,૦૦,૦૦૦ ને વટાવી ગઈ છે.

પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના પેટ્રોલિયમ પ્લાનિંગ એન્ડ એનાલિસિસ સેલ (PPAC) ના ડેટા અનુસાર, નવેમ્બરના અંત સુધીમાં દેશમાં ૧,૦૦,૨૬૬ પેટ્રોલ પંપ હતા. આ આંકડા સાથે, ભારત હવે અમેરિકા અને ચીન પછી વિશ્વમાં પેટ્રોલ પંપનું ત્રીજું સૌથી મોટું નેટવર્ક ધરાવે છે. ૨૦૨૪ ના એક અહેવાલમાં અમેરિકામાં રિટેલ ગેસ સ્ટેશનોની સંખ્યા ૧૯૬,૬૪૩ હોવાનો અંદાજ હતો. ત્યારથી કેટલાક આઉટલેટ બંધ થઈ ગયા હશે. ચીનમાં, ગયા વર્ષે એક અહેવાલમાં ગેસ સ્ટેશનોની સંખ્યા ૧૧૫,૨૨૮ હોવાનો અંદાજ હતો.

એક અહેવાલ મુજબ, ગ્રામીણ આઉટલેટ્સ હવે કુલ પંપના ૨૯% છે, જે એક દાયકા પહેલા ૨૨% હતા. પેટ્રોલ પંપનું સ્વરૂપ પણ બદલાઈ ગયું છે. અગાઉ, તેઓ પેટ્રોલ અને ડીઝલ સુધી મર્યાદિત હતા. હવે, લગભગ એક તૃતીયાંશ આઉટલેટ્સ CNG અને EV ચાર્જિંગ ઓફર કરે છે. છેલ્લા દાયકામાં, પેટ્રોલનો વપરાશ 110% અને ડીઝલમાં 32% વધ્યો છે, જેના પરિણામે કુલ પેટ્રોલ અને ડીઝલના જથ્થામાં લગભગ 50% વધારો થયો છે. સરેરાશ ડીઝલનું વેચાણ પેટ્રોલ કરતા બમણું છે. પેટ્રોલ પંપ નેટવર્કમાં તેજી તેલ કંપનીઓને આભારી છે.

રાજ્ય માલિકીની તેલ કંપનીઓએ વાહનોની વધતી સંખ્યાને પહોંચી વળવા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઇંધણની પહોંચ વધારવા માટે ઝડપથી આઉટલેટ્સ ખોલ્યા છે. અત્યાર સુધી, મોટાભાગના પેટ્રોલ પંપ ફક્ત શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થિત હતા. જો કે, હવે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ આ સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. જોકે ખાનગી કંપનીઓનો બજાર હિસ્સો 10% કરતા ઓછો રહે છે, તેમ છતાં આટલા ઝડપી વિકાસની આર્થિક ટકાઉપણું અંગે ચિંતા રહે છે.

ભારતમાં પેટ્રોલ પંપ ઇંધણ પર નિશ્ચિત કમિશન (₹1.5-₹4/લિટર) આપે છે, પરંતુ ચોખ્ખો નફો સ્થાન (પેટ્રોલ પંપની કમાણી) પર ઘણો આધાર રાખે છે. મોટા ઓપરેશનલ ખર્ચ (સ્ટાફ, વીજળી, જમીન) નું સંચાલન કરીને અને સુવિધા સ્ટોર્સ/સેવાઓ સાથે વૈવિધ્યીકરણ કરીને ખર્ચ પછી માસિક ₹1-₹6 લાખ કે તેથી વધુનો નફો મેળવી શકાય છે.