હોર્મુઝનો નવો વિકલ્પ: ઓમાનમાં 100 અબજ ડૉલરનો નહેર પ્રોજેક્ટ, દિવાસ્વપ્ન કે માસ્ટરસ્ટ્રોક?

• વૈશ્વિક અર્થતંત્રની રક્તવાહિની બદલવાનો જંગ: 100 અબજ ડૉલરનું દિવાસ્વપ્ન કે નવો ભૂ-રાજકીય માસ્ટરસ્ટ્રોક?
• સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝના વિકલ્પ તરીકે ઓમાનના પહાડો ચીરીને નહેર બનાવવાની અશક્ય લાગતી મહાત્વાકાંક્ષા પાછળનું ગણિત અને વાસ્તવિકતા

Strait of Hormuz | પૃથ્વી પર અમુક એવા ભૌગોલિક સ્થળો છે જે આખા વિશ્વની ગતિવિધિઓને નિયંત્રિત કરે છે. આવું જ એક સંવેદનશીલ અને અત્યંત મહત્વનું સ્થળ એટલે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz).

ઈરાન અને ઓમાનની વચ્ચે આવેલી આ સાંકડી દરિયાઈ પટ્ટી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે એટલી મહત્વની છે કે ત્યાં થતી એક નાની હલચલ પણ આખા વિશ્વના બજારોને ધ્રુજાવી મૂકે છે.

વિશ્વનો લગભગ 20 ટકા (પાંચમો ભાગ) ઓઇલ સપ્લાય આ એક જ સાંકડા માર્ગેથી પસાર થાય છે. પરંતુ, પશ્ચિમ એશિયાના સતત બદલાતા અને તણાવપૂર્ણ રાજકારણને કારણે હવે વિશ્વ આ ‘પ્રેશર પોઈન્ટ’ માંથી મુક્તિ મેળવવા માટે 100 અબજ ડૉલર (આશરે ₹8.3 લાખ કરોડ) ના એક એવા પ્રોજેક્ટની કલ્પના કરી રહ્યું છે, જે સાંભળવામાં જેટલો આકર્ષક લાગે છે, એન્જિનિયરિંગની દ્રષ્ટિએ તેટલો જ અશક્ય અને પડકારજનક છે.

હોર્મુઝ: અર્થતંત્રનો ગૂંગળામણભર્યો માર્ગ (The Choke Point)

સૌપ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ આટલું ચિંતાજનક કેમ છે? ભૌગોલિક રીતે આ વિસ્તાર પર્સિયન ગલ્ફ (Persian Gulf) નો એકમાત્ર બહાર નીકળવાનો માર્ગ છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, કુવૈત, કતાર અને યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (UAE) જેવા દેશો પોતાનું ક્રૂડ ઓઈલ દુનિયાભરમાં મોકલવા માટે સંપૂર્ણપણે આ જ માર્ગ પર નિર્ભર છે.

આ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ માત્ર 21 માઈલ (અંદાજે 33 કિલોમીટર) પહોળો છે. પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, મોટા જહાજો અને ઓઈલ ટેન્કર્સ માટે સુરક્ષિત ગણાતી ‘શિપિંગ લેન’ (Shipping Lane) તો બંને દિશામાં માત્ર 2-2 માઈલ જેટલી જ પહોળી છે!

આટલા સાંકડા ટ્રાફિક કોરિડોરમાંથી અબજો ડોલરનો વેપાર રોજ પસાર થાય છે. પરિણામે, આ વિસ્તાર માત્ર વેપારી માર્ગ નથી રહ્યો, પરંતુ એક રાજકીય હથિયાર બની ગયો છે.

દરિયાઈ જહાજો જપ્ત થવા, સૈન્ય પેટ્રોલિંગ અને પ્રાદેશિક યુદ્ધના જોખમોને કારણે અહીંથી પસાર થતા જહાજોના વીમા પ્રીમિયમ આસમાને પહોંચે છે, જે આખરે સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર મોંઘવારી સ્વરૂપે અસર કરે છે.

પહાડો ચીરીને નવો રસ્તો બનાવવાનું ‘દિવાસ્વપ્ન’

આ જોખમમાંથી બચવા માટે ભૂતકાળમાં સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈએ રેડ સી (Red Sea) અને ફુજૈરાહ સુધી ઓઈલ પાઈપલાઈનો નાખી છે, પરંતુ તે કુલ સપ્લાયનો માત્ર નાનો હિસ્સો જ સંભાળી શકે છે. આથી જ, નકશા પર એક નવો જાદુઈ આઈડિયા જન્મ્યો – ઓમાનના ઉત્તરીય છેડે આવેલા ‘મુસન્દમ દ્વીપકલ્પ’ (Musandam Peninsula) ની આરપાર એક વિશાળ માનવસર્જિત નહેર (Canal) નું નિર્માણ કરવું!

જો સપાટ નકશા પર જોવામાં આવે તો આ પ્લાન અદ્ભુત લાગે છે. પર્સિયન ગલ્ફ અને ઓમાનના અખાત વચ્ચેનું અંતર આ બિંદુએ ઘણું ઓછું છે. જો અહીં નહેર બનાવી દેવામાં આવે, તો ઓઈલ ટેન્કરોએ હોર્મુઝની સાંકડી પટ્ટીમાં કે ઈરાનની સરહદ નજીક જવાની જરૂર જ ન રહે. તેઓ સીધા જ ખુલ્લા સમુદ્રમાં નીકળી શકે.

કાગળ પર સરળ, જમીન પર પથરાયેલા છે પથ્થરો

પરંતુ, નકશાઓ હંમેશા સાચું નથી બોલતા. મુસન્દમ કોઈ સપાટ રણપ્રદેશ નથી, પરંતુ તે આ ક્ષેત્રની સૌથી પ્રચંડ પર્વતમાળાઓ પૈકીની એક ‘હાજર પર્વતમાળા’ (Hajar Mountains) નો હિસ્સો છે. આ ચૂનાના પથ્થરોથી બનેલા પહાડો દરિયાકિનારેથી સીધા 2,000 મીટર (આશરે 6,500 ફૂટ) થી વધુની ઊંચાઈએ પહોંચે છે.

આ કોઈ પનામા કે સુએઝ નહેર જેવો પ્રોજેક્ટ નથી જ્યાં માત્ર રેતી કે માટી ખોદવાની હોય. અહીં આખેઆખી પર્વતમાળાઓને ડાયનામાઈટથી ઉડાવવી પડે, લાખો ટન પથ્થરો હટાવવા પડે અને પહાડોની વચ્ચેથી રસ્તો બનાવવો પડે.

વળી, આ નહેર સામાન્ય ન હોઈ શકે; તે વિશ્વના સૌથી વિશાળ ઓઈલ ટેન્કર્સ (VLCCs) ને સમાવી શકે તેટલી ઊંડી અને પહોળી હોવી જરૂરી છે. આ એન્જિનિયરિંગ કલ્પનાનો અંદાજિત ખર્ચ ૧૦૦ અબજ ડૉલરને પણ વટાવી શકે છે.

ભૌગોલિક પરિવર્તન: સમસ્યાનો ઉકેલ કે માત્ર સ્થળાંતર?

ધારી લો કે આ અશક્ય એન્જિનિયરિંગ ચમત્કાર શક્ય બને, અબજો ડૉલરનું ફંડિંગ મળી જાય અને ઓમાન સરકાર પણ પોતાના ટૂરિઝમ પ્રોજેક્ટ્સ બાજુ પર મૂકીને આ પહાડો કાપવાની મંજૂરી આપી દે… તો પણ શું આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ છે?

વિશ્લેષકોના મતે, આ નહેર કોઈ નવો ઉકેલ નહીં લાવે, માત્ર ‘ચોક પોઈન્ટ’ નું સ્થાન બદલશે. કુદરતી સંકટના બદલે દુનિયા એક માનવસર્જિત સાંકડી નહેર પર નિર્ભર થઈ જશે. જો કોઈ મોટું જહાજ ત્યાં ફસાઈ જાય (જેમ સુએઝ નહેરમાં બન્યું હતું), કોઈ આતંકી હુમલો થાય અથવા કુદરતી આપત્તિ આવે, તો સમગ્ર વૈશ્વિક વેપાર ફરી એકવાર એ જ જૂની ગભરામણની સ્થિતિમાં આવીને ઊભો રહેશે.

અંતિમ વિચાર

માનવજાત હંમેશાથી ભૂગોળ પર વિજય મેળવવા ઈચ્છે છે. આ ૧૦૦ અબજ ડૉલરનો પ્રોજેક્ટ વારંવાર ચર્ચામાં આવે છે તેનું કારણ એ નથી કે તે વ્યવહારુ છે, પરંતુ તેનું કારણ એ છે કે દુનિયા હોર્મુઝની નિર્ભરતાથી એટલી હદે ડરેલી છે કે તે પૃથ્વીના નકશાને ફરીથી દોરવા પણ તૈયાર છે.

વાસ્તવિકતા એ છે કે પર્વતો અને દરિયાકિનારાઓ વૈશ્વિક નેતાઓની સ્પીચ કે રોકાણકારોના પ્રેઝન્ટેશનથી બદલાતા નથી. જ્યાં સુધી વિશ્વ ઇંધણ માટે પર્સિયન ગલ્ફના દેશો પર નિર્ભર રહેશે, ત્યાં સુધી સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું સૌથી નાજુક અને સંવેદનશીલ કેન્દ્ર બની રહેશે. ભવ્ય ડિજિટલ યુગમાં જીવતું આપણું આધુનિક વિશ્વ વાસ્તવમાં કેટલું અસુરક્ષિત અને કુદરતી ભૂગોળના બંધનોમાં બંધાયેલું છે, આ પ્રોજેક્ટ તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે.